Tiêu chảy là một trong những triệu chứng đường tiêu hóa phổ biến, có thể xuất hiện đột ngột hoặc kéo dài. Vì tính chất gây mất nước nhanh và ảnh hưởng đến sức khỏe nếu không xử trí đúng cách, việc hiểu rõ nguyên nhân và triệu chứng của tiêu chảy là rất quan trọng để phát hiện sớm và điều trị kịp thời. Bài viết này sẽ giúp bạn nắm rõ các tác nhân thường gặp gây tiêu chảy, cũng như các dấu hiệu cảnh báo cần lưu ý.

1. Phân loại tiêu chảy

Trước khi đi sâu vào nguyên nhân, cần phân biệt tiêu chảy theo thời gian diễn tiến, vì nguyên nhân và cách xử trí có thể khác nhau:

• Tiêu chảy cấp (Acute diarrhea): kéo dài dưới 14 ngày. Hầu hết các trường hợp là do nhiễm trùng (virus, vi khuẩn, ký sinh).

• Tiêu chảy dai dẳng / kéo dài (Persistent diarrhea): từ 14 đến 28 ngày
• Tiêu chảy mạn tính (Chronic diarrhea): kéo dài hơn 4 tuần hoặc tái phát nhiều lần trong thời gian dài.

Việc phân loại theo thời gian giúp định hướng chẩn đoán và chọn biện pháp điều trị phù hợp: tiêu chảy cấp thường do nhiễm trùng và có thể tự hồi phục hoặc can thiệp hỗ trợ; tiêu chảy mạn tính thường liên quan đến các bệnh lý tiêu hóa, rối loạn hấp thu hoặc nguyên nhân không nhiễm trùng.

2. Nguyên nhân tiêu chảy

Tiêu chảy xuất hiện khi ruột tăng bài tiết hoặc giảm hấp thu nước và điện giải, hoặc khi nhu động ruột đẩy nhanh khiến nước chưa hấp thu. Dưới đây là các nhóm nguyên nhân phổ biến:

2.1. Nhiễm trùng đường ruột

Đây là nguyên nhân hàng đầu của tiêu chảy, đặc biệt trong các trường hợp cấp tính. Các tác nhân thường gặp:

• Virus
  Ví dụ: Rotavirus (rất phổ biến ở trẻ nhỏ), Norovirus (thường gặp ở người lớn, trong các đợt dịch, du lịch), Adenovirus…
  Virus gây viêm niêm mạc ruột, làm giảm khả năng hấp thu và tăng bài tiết nước.

• Vi khuẩn
  Các vi khuẩn gây tiêu chảy thường là những loại có khả năng xâm nhập, tiết độc tố hoặc gây viêm ruột, ví dụ:

  • Escherichia coli (các chủng ETEC, EHEC…),

  • Salmonella, Shigella, Campylobacter,

  • Vibrio cholerae (vi khuẩn tả),

  • Clostridioides difficile — đặc biệt sau khi dùng kháng sinh — có thể gây tiêu chảy liên quan đến nhiễm khuẩn C. difficile.

• Ký sinh trùng và các nguyên sinh
  Các loại như Giardia lamblia, Entamoeba histolytica, Cryptosporidium có thể gây tiêu chảy kéo dài, đặc biệt trong môi trường nước bị ô nhiễm hoặc khi sức đề kháng giảm.

Trong các trường hợp nhiễm khuẩn, đôi khi phân có kèm máu hoặc mủ, sốt và đau bụng nhiều hơn so với nguyên nhân không nhiễm trùng.

2.2. Rối loạn hấp thu, bất dung nạp

Một số tình trạng khiến ruột không thể hấp thu chất nào đó, dẫn đến giữ nước trong lòng ruột và gây tiêu chảy:

• Bất dung nạp lactose: khi người bệnh thiếu enzyme lactase để tiêu hóa lactose trong sữa, lactose kéo nước vào ruột.

• Rối loạn hấp thu mỡ (steatorrhea): các bệnh về tuyến tụy, bệnh mật, hoặc bệnh ruột non có thể làm giảm hấp thu mỡ, chất dinh dưỡng.

• Bệnh celiac (không dung nạp gluten): người bệnh khi ăn gluten sẽ bị tổn thương niêm mạc ruột và tiêu chảy kéo dài.

• Hội chứng ruột ngắn hoặc cắt bỏ ruột: làm giảm diện tích hấp thu đường tiêu hóa.

2.3. Sử dụng thuốc và hóa chất

• Kháng sinh: không chỉ tiêu diệt vi khuẩn gây bệnh mà đôi khi gây mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột, tạo điều kiện cho vi khuẩn gây bệnh phát triển (ví dụ C. difficile).

• Thuốc nhuận tràng, thuốc chứa magie, mannitol, sorbitol hoặc các chất tạo ngọt nhân tạo: nếu dùng quá liều hoặc ở người nhạy cảm, có thể gây hiện tượng thẩm thấu và tiêu chảy.

• Thuốc chống ung thư, thuốc điều trị tiểu đường hoặc một số thuốc điều trị khác có tác dụng phụ tiêu chảy.

2.4. Bệnh viêm ruột / bệnh lý mãn tính

Khi tiêu chảy kéo dài hoặc tái phát, cần nghĩ đến các bệnh lý tiêu hóa mạn:

• Viêm loét đại tràng, bệnh Crohn (IBD)

• Hội chứng ruột kích thích (IBS) dạng tiêu chảy

• Viêm ruột do tia xạ (nếu có điều trị vùng bụng)

• Ung thư đại tràng, polyp đại tràng

• Bệnh lý nội tiết hoặc chuyển hóa: cường giáp, tăng mật trong ruột, tăng acid mật

Những nguyên nhân này thường đi kèm với các triệu chứng mạn như giảm cân, máu trong phân, đau bụng tái phát, thức đêm vì đi tiêu…

2.5. Chế độ ăn và tác nhân ngoại cảnh

• Ăn uống thực phẩm ô nhiễm vi khuẩn hoặc ký sinh trùng

• Thay đổi đột ngột khẩu phần ăn

• Nước uống không sạch, nước nhiễm vi sinh

• Stress, lo âu, thay đổi môi trường có thể kích thích nhu động ruột

3. Triệu chứng tiêu chảy

Triệu chứng của tiêu chảy có thể thay đổi tùy nguyên nhân, mức độ nặng nhẹ, tuổi tác người bệnh. Dưới đây là những dấu hiệu phổ biến:

3.1. Triệu chứng chính

• Đi ngoài phân lỏng hoặc nước, có thể có nhầy hoặc bọt

• Số lần đi tiêu tăng bất thường (≥ 3 lần/ngày)

• Đau quặn bụng, cơn co thắt bụng

• Cảm giác mót rặn hoặc buồn tiện

• Đầy hơi, chướng bụng

• Buồn nôn, có thể nôn

• Sốt (khi có nhiễm trùng)

• Mệt mỏi, chán ăn, mất sức

Trong trường hợp tiêu chảy do viêm hoặc nhiễm khuẩn xâm nhập, có thể thấy phân có máu hoặc mủ, sốt cao, xuất hiện kèm theo các triệu chứng viêm ruột.

3.2. Triệu chứng mất nước và rối loạn điện giải

Khi tiêu chảy kéo dài hoặc nhiều lần, cơ thể mất nước và điện giải (natri, kali, bicarbonate…) nhanh chóng. Dấu hiệu mất nước bao gồm:

• Khát nhiều, môi khô

• Miệng khô, lưỡi dính

• Mắt trũng

• Da mất độ đàn hồi (nếp véo da lâu hồi phục)

• Tiểu ít hoặc không tiểu

• Mệt mỏi, chóng mặt

• Mạch nhanh, huyết áp có thể giảm

• Trẻ nhỏ có thể lừ đừ, khóc không ra nước mắt, thóp lõm

Đối với trẻ nhỏ, mất nước là dấu hiệu nguy hiểm rất cần được theo dõi sát.

3.3. Triệu chứng cảnh báo cần đi khám ngay

Một số triệu chứng khi xuất hiện nên đưa người bệnh đến cơ sở y tế:

• Phân có máu, mủ hoặc nhày

• Sốt cao kéo dài, không giảm

• Nôn không ngừng, không giữ được nước uống

• Tiêu chảy kéo dài > 14 ngày (chronic)

• Đau bụng dữ dội, không chịu được

• Trẻ nhỏ li bì, bỏ bú, thóp lõm

• Giảm cân nhanh, mệt mỏi kéo dài

Nếu có các dấu hiệu này, người bệnh không nên tự điều trị lâu mà cần khám để xác định nguyên nhân cụ thể.

4. Mối liên hệ giữa nguyên nhân và triệu chứng

• Tiêu chảy do virus thường xuất hiện đột ngột, với phân lỏng, nôn, sốt nhẹ, thời gian ngắn và thường tự hồi phục.

• Tiêu chảy do vi khuẩn xâm nhập (ví dụ Shigella, Salmonella) có thể có máu hoặc mủ trong phân, sốt cao, đau bụng dữ dội.

• Tiêu chảy do C. difficile sau khi dùng kháng sinh thường là phân nước, có thể có đau bụng, sốt nhẹ và mùi rất hôi.

• Tiêu chảy mạn tính từ bệnh lý mãn thường không kèm sốt cao, mà có các dấu hiệu mạn như giảm cân, mệt mỏi, đi ngoài kéo dài, có thể phân mỡ hoặc kèm máu tùy loại bệnh lý.

• Tiêu chảy do hấp thu kém / bất dung nạp: phân thường không có máu, nhiều nước, có thể có lượng thức ăn chưa tiêu hóa thấy trong phân, thường không kèm sốt.

Wellcare Pharmacy – Đồng hành cùng sức khỏe gia đình bạn

Nhà thuốc Wellcare – Wellcare Pharmacy cung cấp các sản phẩm chăm sóc sức khỏe, hỗ trợ hệ tiêu hóa và giúp trẻ bị táo bón điều trị hiệu quả. Liên hệ ngay với chúng tôi để được tư vấn!

📞 Gọi ngay 0868.359.319 hoặc truy cập Fanpage Hệ thống Nhà thuốc Wellcare để nhận tư vấn miễn phí!