Bệnh sỏi thận là hiện tượng bị lắng cặn muối và khoáng chất bên trong thận. Bệnh do nhiều nguyên nhân gây ra và có thể thấy trong đường tiểu từ thận đến niệu quản và ở bàng quang.

Hiện nay, bệnh sỏi thận rất phổ biến ở các nước nhiệt đới nóng ẩm như Việt Nam, thường hình thành khi nước tiểu bị lắng cặn, khiến các khoáng chất kết dính lại với nhau. Hầu hết các loại sỏi thận đều tự thoát ra ngoài tự nhiên và có thể khiến người bệnh rất đau. Tuy nhiên nếu được điều trị kịp thời sẽ không ra các tổn hại và các biến chứng về sau. Vậy bệnh sỏi thận là gì? Cùng tìm hiểu những thông tin dưới đây.

1. Sỏi thận là gì?

1.1. Khái niệm

Sỏi thận (tên tiếng Anh: Kidney Stones hay Nephrolithiasis) là sự hình thành các tinh thể rắn trong thận, được tạo nên bởi sự lắng đọng và kết tinh của các chất khoáng có trong nước tiểu như canxi, oxalat, phosphate, urat hoặc cystine.
Khi các tinh thể này kết dính với nhau và phát triển theo thời gian, chúng tạo thành viên sỏi có kích thước từ vài milimet đến vài centimet.

1.2. Sạn thận – cách gọi dân gian

Từ “sạn thận” thường được người dân dùng để chỉ sỏi thận nhỏ – khi viên sỏi mới hình thành, chưa gây tắc nghẽn hoặc đau đớn. Tuy nhiên, dù là sạn hay sỏi thì bản chất vẫn giống nhau: đều là tinh thể rắn hình thành trong hệ tiết niệu.

1.3. Phân loại sỏi thận

Dựa trên thành phần hóa học, sỏi thận được chia thành 4 loại chính:

• Sỏi canxi (Calcium stones): chiếm khoảng 70–80% tổng số ca. Thường là sỏi canxi oxalat hoặc canxi phosphate.

• Sỏi acid uric: hình thành khi nước tiểu quá acid, thường gặp ở người ăn nhiều thịt đỏ hoặc bị bệnh gout.

• Sỏi struvite: thường xuất hiện sau nhiễm khuẩn tiết niệu do vi khuẩn urease, hay gặp ở nữ giới.

• Sỏi cystine: hiếm gặp, liên quan đến rối loạn di truyền khiến cystine trong nước tiểu tăng cao.

1.4. Vị trí sỏi trong hệ tiết niệu

Sỏi có thể nằm ở:

• Đài thận hoặc bể thận (phổ biến nhất).

• Niệu quản (gây đau quặn thận dữ dội).

• Bàng quang hoặc niệu đạo (nếu sỏi di chuyển xuống thấp).

Theo Cleveland Clinic (2024), khoảng 1 trong 10 người trưởng thành sẽ bị sỏi thận ít nhất một lần trong đời — cho thấy mức độ phổ biến đáng lo ngại của bệnh.

2. Nguyên nhân gây sỏi thận

2.1. Cơ chế hình thành

Bình thường, nước tiểu chứa nhiều chất hòa tan (canxi, oxalat, urat, phosphate…). Khi lượng nước tiểu ít hoặc nồng độ khoáng chất quá cao, chúng dễ kết tinh. Nếu hệ thống “chống tạo sỏi” của cơ thể (như citrate) bị thiếu, các tinh thể này sẽ dính vào nhau tạo thành sỏi.

2.2. Các nguyên nhân chính

1. Uống ít nước:
Là nguyên nhân phổ biến nhất. Khi cơ thể thiếu nước, nước tiểu cô đặc, làm tăng khả năng kết tinh khoáng chất. Người sống ở vùng khí hậu nóng, ra mồ hôi nhiều càng dễ bị.

2. Chế độ ăn uống không hợp lý:

• Ăn quá nhiều muối → tăng thải canxi qua nước tiểu.

• Ăn nhiều đạm động vật → làm giảm pH nước tiểu, tăng acid uric.

• Ăn thực phẩm chứa nhiều oxalat như rau chân vịt, chocolate, khoai lang, cà phê đặc…

• Thiếu canxi trong khẩu phần paradoxically khiến oxalat không gắn được vào ruột, tăng hấp thu oxalat → dễ sỏi.

3. Bệnh lý nền:

• Gout, tiểu đường, tăng huyết áp, béo phì: tăng nguy cơ sỏi urat hoặc sỏi canxi.

• Cường cận giáp, bệnh ruột (viêm loét đại tràng, cắt ruột non) làm tăng hấp thu canxi, oxalat.

• Nhiễm khuẩn tiết niệu tái phát gây sỏi struvite.

4. Dùng thuốc kéo dài:
Một số thuốc như vitamin C liều cao, lợi tiểu thiazide, thuốc kháng acid chứa canxi… nếu dùng không đúng chỉ định có thể thúc đẩy tạo sỏi.

5. Yếu tố di truyền và lối sống:

• Tiền sử gia đình có người bị sỏi thận.

• Lười vận động, ngồi lâu, làm việc trong môi trường nóng.

• Thường xuyên nhịn tiểu, không bổ sung nước đúng cách.

2.3. Các yếu tố nguy cơ

• Nam giới độ tuổi 30–50 chiếm tỉ lệ cao hơn nữ.

• Người làm việc văn phòng, ít vận động.

• Người có chế độ ăn nhiều thịt, muối, ít rau xanh và nước.

3. Triệu chứng của sỏi thận – Dấu hiệu nhận biết sớm giúp điều trị hiệu quả

Sỏi thận (hay còn gọi là sạn thận) có thể âm thầm phát triển trong nhiều tháng, thậm chí nhiều năm trước khi gây ra triệu chứng rõ rệt. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu giúp người bệnh điều trị kịp thời, tránh biến chứng nguy hiểm như tắc nghẽn đường tiểu, nhiễm khuẩn thận, suy thận mạn.

Dưới đây là các triệu chứng thường gặp nhất của sỏi thận:

3.1. Đau lưng, đau hông hoặc đau vùng hạ sườn

• Đây là triệu chứng điển hình nhất của bệnh sỏi thận. Cơn đau thường:

  • Xuất hiện đột ngột, dữ dội, lan từ vùng lưng xuống bụng dưới hoặc ra phía trước.

  • Được mô tả như “cơn đau quặn thận” – đau từng cơn, kèm theo cảm giác buồn nôn, toát mồ hôi.

  • Tăng lên khi người bệnh vận động mạnh, đi lại nhiều hoặc uống ít nước.

• Nguyên nhân là do viên sỏi di chuyển trong niệu quản, gây co thắt và tắc nghẽn dòng chảy nước tiểu.

3.2. Tiểu buốt, tiểu rắt, tiểu khó

• Khi sỏi thận di chuyển xuống niệu quản, bàng quang hoặc niệu đạo, nó có thể cọ xát vào niêm mạc đường tiểu, gây viêm, kích ứng.

• Biểu hiện:

  • Cảm giác buốt rát khi đi tiểu.

  • Tiểu nhiều lần trong ngày, lượng nước tiểu mỗi lần ít.

  • Có thể kèm cảm giác mót tiểu liên tục.

• Nếu tình trạng kéo dài, có thể dẫn đến viêm bàng quang hoặc viêm niệu đạo thứ phát.

3.3. Nước tiểu có máu hoặc đục

• Sỏi thận gây tổn thương niêm mạc khiến hồng cầu lẫn trong nước tiểu:

  • Nước tiểu có màu hồng, đỏ hoặc nâu sẫm.

  • Trong một số trường hợp, chỉ phát hiện được hồng cầu vi thể qua xét nghiệm nước tiểu.

• Khi có nhiễm khuẩn kèm theo, nước tiểu có thể đục, có mùi hôi hoặc có mủ.

• Đây là dấu hiệu cảnh báo rõ ràng cần đi khám ngay để xác định nguyên nhân và loại sỏi.

3.4. Buồn nôn, nôn và chướng bụng

• Cơn đau quặn thận kích thích thần kinh vùng bụng, gây buồn nôn hoặc nôn ói.

• Người bệnh có thể ăn không ngon, đầy hơi, chướng bụng, dễ nhầm với rối loạn tiêu hóa thông thường.

• Tuy nhiên, khi cơn đau lưng kèm nôn ói dữ dội, đó là dấu hiệu đặc trưng của sỏi niệu quản đang gây tắc nghẽn nghiêm trọng.

3.5. Sốt, ớn lạnh – Dấu hiệu cảnh báo nhiễm trùng thận

• Khi sỏi thận gây ứ đọng nước tiểu, vi khuẩn dễ phát triển và dẫn đến nhiễm khuẩn đường tiết niệu hoặc viêm thận – bể thận cấp.

• Triệu chứng:

  • Sốt cao > 38,5°C, rét run, đau lưng, tiểu đục.

  • Cảm giác mệt mỏi, mất sức, chán ăn.

• Đây là tình trạng khẩn cấp, người bệnh cần được điều trị y tế ngay lập tức để tránh nhiễm trùng huyết hoặc suy thận cấp.

3.6. Một số dấu hiệu khác

• Giảm lượng nước tiểu, đặc biệt khi sỏi làm tắc nghẽn niệu quản hai bên.

• Phù chân, mặt hoặc tăng huyết áp nhẹ trong trường hợp sỏi lâu ngày ảnh hưởng chức năng thận.

• Ở một số người, sỏi nhỏ hoặc sạn thận chỉ được phát hiện tình cờ qua siêu âm khi khám sức khỏe định kỳ.

4. Phương pháp chẩn đoán và điều trị sỏi thận

Điều trị sỏi thận (hay sạn thận) phụ thuộc vào kích thước, vị trí viên sỏi, mức độ tắc nghẽn và tình trạng chức năng thận. Tuy nhiên, trước khi điều trị, bác sĩ cần xác định chính xác loại sỏi thông qua các xét nghiệm và kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh hiện đại.

4.1. Phương pháp chẩn đoán sỏi thận

1. Khám lâm sàng

• Bác sĩ sẽ hỏi người bệnh về:

  • Mức độ đau lưng, vị trí đau, thời điểm xuất hiện.

  • Triệu chứng kèm theo: tiểu máu, tiểu buốt, buồn nôn, sốt…

  • Tiền sử sỏi thận, bệnh gout, rối loạn chuyển hóa, hoặc chế độ ăn uống.

• Khám lâm sàng giúp định hướng ban đầu và quyết định chỉ định xét nghiệm phù hợp.

2. Xét nghiệm nước tiểu

• Kiểm tra hồng cầu, bạch cầu, tinh thể khoáng chất, pH nước tiểu.

• Kết quả cho biết có tiểu máu vi thể, nhiễm khuẩn đường tiểu, hoặc loại tinh thể nghi ngờ gây sỏi (oxalat, urat, phosphat…).

• Ở những người bị tái phát sỏi nhiều lần, bác sĩ có thể yêu cầu thu thập nước tiểu 24 giờ để phân tích chính xác nguy cơ.

3. Xét nghiệm máu

• Đánh giá chức năng thận (creatinin, ure), canxi máu, acid uric.

• Giúp phát hiện các rối loạn chuyển hóa làm tăng nguy cơ hình thành sỏi thận.

4. Siêu âm bụng

• Là phương pháp chẩn đoán đầu tiên và phổ biến nhất.

• Giúp xác định vị trí, kích thước và số lượng viên sỏi trong thận, niệu quản hoặc bàng quang.

• Ưu điểm: an toàn, không xâm lấn, không dùng tia X.

5. Chụp X-quang hệ tiết niệu (KUB)

• Hiển thị rõ sỏi chứa canxi (chiếm >80% trường hợp).

• Tuy nhiên, sỏi urat hoặc cystin có thể không nhìn thấy rõ, do đó thường kết hợp thêm các phương pháp khác.

6. Chụp CT Scan (chụp cắt lớp vi tính không cản quang)

• Là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán sỏi thận hiện nay.

• Độ chính xác cao, giúp phát hiện sỏi rất nhỏ (<3mm), xác định vị trí tắc nghẽn và tình trạng niệu quản.

• Được khuyến cáo bởi Hiệp hội Niệu khoa Hoa Kỳ (AUA) và Hiệp hội Niệu khoa châu Âu (EAU).

4.2. Nguyên tắc điều trị sỏi thận

Điều trị sỏi thận nhằm mục tiêu:

1. Loại bỏ sỏi ra khỏi cơ thể.

2. Giảm triệu chứng và phòng ngừa tái phát.

Phác đồ điều trị được chia thành 3 nhóm chính:

1. Điều trị nội khoa (bảo tồn)

Áp dụng cho sỏi nhỏ dưới 5–6 mm, chưa gây tắc nghẽn hay nhiễm khuẩn.

Các biện pháp bao gồm:

• Uống nhiều nước:

  • Tăng lượng nước tiểu lên ≥2–2,5 lít/ngày giúp đẩy sỏi nhỏ ra ngoài.

  • Ưu tiên nước lọc, nước chanh loãng hoặc nước khoáng ít natri.

• Thuốc giãn cơ trơn niệu quản (tamsulosin, alfuzosin): giúp sỏi di chuyển dễ dàng.

• Thuốc giảm đau – chống viêm: như paracetamol, ibuprofen, hoặc diclofenac.

• Điều trị nguyên nhân kèm theo: ví dụ giảm acid uric máu nếu là sỏi urat.

• Theo dõi định kỳ: tái khám sau 2–4 tuần bằng siêu âm hoặc chụp X-quang.

Lưu ý: Người bệnh không nên tự ý dùng thuốc lợi tiểu hoặc bài sỏi dân gian khi chưa có hướng dẫn bác sĩ, vì có thể khiến sỏi kẹt lại, gây tắc nghẽn.

2. Điều trị can thiệp – tán sỏi hiện đại

Áp dụng khi:

• Sỏi >7 mm, sỏi không tự ra sau 4–6 tuần điều trị nội khoa.

• Gây đau nhiều, tiểu máu, tắc nghẽn hoặc nhiễm trùng.

Các phương pháp tán sỏi phổ biến hiện nay:

Theo hướng dẫn EAU 2024, xu hướng hiện nay là ưu tiên tán sỏi nội soi hoặc tán sỏi ngoài cơ thể, vì ít xâm lấn, thẩm mỹ và an toàn hơn mổ mở truyền thống.

3. Phòng ngừa tái phát sỏi thận

Sau khi điều trị thành công, nguy cơ tái phát sỏi thận lên tới 30–50% trong 5 năm nếu không thay đổi thói quen sinh hoạt.
Vì vậy, cần áp dụng các biện pháp phòng ngừa sau:

• Uống đủ nước mỗi ngày (2–2,5 lít).

• Hạn chế muối, đạm động vật, nội tạng, nước ngọt có gas.

• Tăng cường rau xanh, trái cây chứa citrate (cam, chanh, bưởi) giúp ngăn kết tinh sỏi.

• Duy trì cân nặng hợp lý, tập thể dục nhẹ nhàng.

5. Cách phòng ngừa và chăm sóc tại nhà cho người bị sỏi thận

Sỏi thận là bệnh lý có tỷ lệ tái phát cao, đặc biệt ở những người uống ít nước, ăn nhiều đạm, muối, canxi hoặc có tiền sử gia đình mắc sỏi thận.
Theo thống kê của Hiệp hội Tiết niệu Hoa Kỳ (AUA, 2023), khoảng 50% bệnh nhân tái phát sỏi trong vòng 5 năm nếu không thay đổi lối sống.

Vì vậy, ngoài việc điều trị, việc chăm sóc và dự phòng sỏi thận tại nhà đóng vai trò rất quan trọng.

5.1. Uống đủ nước mỗi ngày – Biện pháp đơn giản nhưng hiệu quả nhất

• Lượng nước khuyến nghị:

  • Người bình thường: 2–2,5 lít nước/ngày (tương đương 8–10 ly).

  • Người lao động nặng hoặc sống nơi khí hậu nóng: có thể cần 3 lít/ngày.

• Lợi ích:

  • Giúp pha loãng nước tiểu, giảm nồng độ các tinh thể gây sỏi (canxi, oxalat, urat).

  • Thúc đẩy quá trình đào thải sạn thận nhỏ qua đường tiểu.

• Lưu ý:

  • Uống đều trong ngày, không nên uống quá nhiều cùng lúc.

  • Ưu tiên nước lọc, nước chanh pha loãng, nước bưởi hoặc cam, vì citrate trong các loại quả này giúp ngăn kết tinh sỏi.

  • Hạn chế nước ngọt có gas, cà phê đậm, rượu bia, vì chúng dễ gây mất nước và rối loạn chuyển hóa.

5.2. Duy trì chế độ ăn uống khoa học

Chế độ dinh dưỡng hợp lý là nền tảng để phòng ngừa sỏi thận và sạn thận tái phát. Tùy loại sỏi (sỏi canxi oxalat, sỏi urat, sỏi cystin…), bác sĩ sẽ tư vấn điều chỉnh phù hợp.

Nguyên tắc chung:

1. Hạn chế thực phẩm giàu oxalat

• Tránh ăn nhiều: rau chân vịt (cải bó xôi), củ dền, chocolate, trà đặc, khoai lang, đậu phộng.

• Có thể ăn kèm thực phẩm giàu canxi (như sữa, phô mai) để oxalat gắn kết với canxi trong ruột, giảm hấp thu vào máu.

2. Giảm lượng muối và đạm động vật

• Muối (natri) làm tăng bài tiết canxi trong nước tiểu → dễ hình thành sỏi.

• Đạm động vật (thịt đỏ, nội tạng, hải sản) làm tăng acid uric → dễ tạo sỏi urat.

• Nên:

  • Giảm lượng muối < 5g/ngày (khoảng 1 thìa cà phê).

  • Hạn chế ăn thịt đỏ nhiều hơn 2–3 bữa/tuần, thay bằng cá hoặc thịt trắng.

3. Bổ sung thực phẩm chống sỏi tự nhiên

• Rau xanh, trái cây tươi, đặc biệt là chanh, cam, bưởi, dưa hấu giúp lợi tiểu.

• Ngũ cốc nguyên hạt, đậu nành, rau cần, cần tây giúp giảm nồng độ oxalat.

• Rau ngò tây, râu ngô, kim tiền thảo, trạch tả, xa tiền tử là các thảo dược bài sỏi truyền thống, được ứng dụng rộng rãi trong Đông y.

5.3. Kiểm soát cân nặng và vận động hợp lý

• Béo phì, lười vận động làm rối loạn chuyển hóa canxi và acid uric, tăng nguy cơ sỏi thận.

• Nên:

  • Tập thể dục nhẹ nhàng 30 phút/ngày, như đi bộ, yoga, bơi lội.

  • Tránh ngồi lâu >2 giờ, nên đứng dậy đi lại sau mỗi 30–45 phút làm việc.

  • Duy trì BMI trong khoảng 18,5–23 kg/m².

Gợi ý: Người từng bị sạn thận nên tập các động tác lắc hông nhẹ hoặc nhảy dây chậm – giúp viên sỏi nhỏ dễ di chuyển và ra ngoài qua đường tiểu.

5.4. Sử dụng sản phẩm hỗ trợ từ thảo dược thiên nhiên

Hiện nay, nhiều sản phẩm hỗ trợ điều trị sỏi thận, sạn thận được bào chế từ thảo dược thiên nhiên an toàn, có tác dụng:

• Lợi tiểu nhẹ, tăng bài tiết nước tiểu.

• Giảm kết tinh và kích thước viên sỏi.

• Ngăn sỏi hình thành trở lại.

Một số thành phần dược liệu thường gặp:

• Kim tiền thảo (Desmodium styracifolium): có tác dụng bào mòn sỏi canxi oxalat, lợi tiểu, kháng viêm.

• Trạch tả, xa tiền tử, râu ngô: tăng đào thải nước tiểu, giảm ứ đọng sỏi.

• Hoàng bá, uất kim: hỗ trợ kháng khuẩn, giảm viêm đường tiết niệu.

Kết luận

Sỏi thận (sạn thận) là bệnh lý phổ biến nhưng hoàn toàn có thể điều trị và phòng ngừa tái phát nếu người bệnh hiểu đúng nguyên nhân, nhận biết sớm triệu chứng và tuân thủ hướng dẫn điều trị.

Nhà thuốc Wellcare tự hào là địa chỉ tin cậy cung cấp thuốc, sản phẩm hỗ trợ và tư vấn chuyên sâu cho người bệnh sỏi thận, giúp bảo vệ và duy trì sức khỏe thận toàn diện.

Wellcare Pharmacy – Đồng hành cùng sức khỏe gia đình bạn

Nhà thuốc Wellcare – Wellcare Pharmacy cung cấp các sản phẩm chăm sóc sức khỏe, hỗ trợ hệ tiêu hóa và giúp trẻ bị táo bón điều trị hiệu quả. Liên hệ ngay với chúng tôi để được tư vấn!

📞 Gọi ngay 0868.359.319 hoặc truy cập Fanpage Hệ thống Nhà thuốc Wellcare để nhận tư vấn miễn phí!