Ngày càng nhiều người mắc cận thị và các tật khúc xạ khác như viễn thị, loạn thị, khiến việc phân biệt giữa chúng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Dù đều liên quan đến khả năng điều tiết và tiêu điểm của mắt, cận thị có những đặc điểm riêng biệt cần được hiểu rõ để phát hiện và điều trị sớm. Bài viết dưới đây của Nhà thuốc Wellcare sẽ giúp bạn nhận biết điểm giống và khác nhau giữa cận thị và các tật khúc xạ khác, từ đó lựa chọn hướng chăm sóc và phòng ngừa phù hợp cho đôi mắt khỏe mạnh.

1. Khái niệm và cơ chế hình thành cận thị và các tật khúc xạ khác

1.1. Khái niệm về cận thị

Cận thị là một dạng tật khúc xạ phổ biến nhất, xảy ra khi ánh sáng hội tụ trước võng mạc thay vì đúng trên võng mạc. Điều này khiến người bị cận nhìn rõ vật ở gần nhưng mờ khi nhìn xa.

Nguyên nhân chính của cận thị thường do:

• Trục nhãn cầu dài hơn bình thường (cận thị trục).

• Giác mạc hoặc thủy tinh thể có độ cong quá lớn (cận thị khúc xạ).

• Yếu tố di truyền, môi trường học tập, làm việc gần và thói quen sử dụng thiết bị điện tử kéo dài.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), đến năm 2050, có tới 50% dân số toàn cầu được dự đoán sẽ mắc cận thị, trong đó tỷ lệ trẻ em thành thị tăng nhanh nhất do tiếp xúc nhiều với màn hình điện tử và thiếu ánh sáng tự nhiên.

1.2. Các tật khúc xạ khác của mắt

Tật khúc xạ là thuật ngữ chung chỉ các vấn đề khiến ánh sáng không hội tụ chính xác trên võng mạc, làm hình ảnh bị mờ hoặc biến dạng. Ngoài cận thị, các tật khúc xạ khác bao gồm:

• Viễn thị: ánh sáng hội tụ sau võng mạc, khiến người bệnh nhìn rõ xa nhưng mờ gần.

• Loạn thị: ánh sáng không hội tụ tại một điểm mà phân tán ở nhiều vị trí trên võng mạc, làm hình ảnh méo, nhòe ở cả xa và gần.

• Lão thị: thường gặp ở người trên 40 tuổi do thủy tinh thể mất dần độ đàn hồi, khiến khó nhìn gần dù trước đó không bị tật khúc xạ.

Các tật khúc xạ này đều làm giảm thị lực, ảnh hưởng đến học tập, làm việc và chất lượng cuộc sống nếu không được phát hiện, chỉnh kính hoặc điều trị kịp thời.

1.3. Cơ chế hình thành chung của tật khúc xạ

Ở mắt bình thường, ánh sáng đi qua giác mạc và thủy tinh thể sẽ được khúc xạ để hội tụ đúng tại võng mạc, giúp hình ảnh rõ nét.
Tuy nhiên, khi có sai lệch về cấu trúc nhãn cầu hoặc độ cong giác mạc, tiêu điểm ánh sáng bị thay đổi, gây ra tật khúc xạ:

2. Điểm giống nhau giữa cận thị và các tật khúc xạ khác

Mặc dù mỗi tật khúc xạ có cơ chế hình thành riêng, song cận thị, viễn thị và loạn thị vẫn có nhiều điểm tương đồng về bản chất và ảnh hưởng đến thị lực. Việc hiểu rõ các điểm giống nhau giúp người bệnh nhận biết sớm và chủ động bảo vệ đôi mắt.

2.1. Đều là rối loạn khúc xạ của mắt

• Cả cận thị và các tật khúc xạ khác đều xuất phát từ sai lệch quá trình khúc xạ ánh sáng khi đi qua giác mạc và thủy tinh thể.

• Kết quả là ánh sáng không hội tụ đúng trên võng mạc, khiến hình ảnh nhìn thấy mờ, nhòe hoặc biến dạng.

• Mức độ mờ phụ thuộc vào độ sai lệch khúc xạ – càng lớn, thị lực càng giảm.

2.2. Đều gây giảm chất lượng thị giác và sinh hoạt

• Người mắc cận thị hay các tật khúc xạ khác đều gặp khó khăn trong học tập, làm việc, lái xe hoặc đọc sách.

• Khi thị lực bị mờ lâu ngày, não bộ phải điều tiết quá mức → gây mỏi mắt, đau đầu, nhức quanh trán hoặc hốc mắt.

• Trẻ em bị tật khúc xạ chưa chỉnh kính thường học tập sa sút, mất tập trung hoặc ngồi sai tư thế để nhìn rõ hơn, dễ dẫn đến cận thị tiến triển nhanh.

Theo báo cáo của Hiệp hội Nhãn khoa Việt Nam (2024), hơn 60% học sinh có tật khúc xạ chưa được phát hiện hoặc điều chỉnh đúng cách, trong đó cận thị chiếm tỷ lệ cao nhất.

2.3. Có thể khắc phục bằng phương pháp quang học

• Cả cận thị và các tật khúc xạ khác đều có thể điều chỉnh bằng kính gọng, kính áp tròng hoặc phẫu thuật khúc xạ (LASIK, SMILE).

• Mục tiêu của các phương pháp này là đưa tiêu điểm ánh sáng trở lại đúng võng mạc, giúp hình ảnh rõ nét.

• Tuy nhiên, các biện pháp này không chữa khỏi hoàn toàn tật khúc xạ, mà chỉ giúp cải thiện thị lực tạm thời hoặc ổn định lâu dài nếu kiểm soát tốt.

Lưu ý: Dù cùng là tật khúc xạ, nhưng mức độ tiến triển của cận thị thường nhanh hơn so với viễn thị hay loạn thị – đặc biệt ở lứa tuổi học sinh, sinh viên. Vì vậy, cần theo dõi định kỳ 6 tháng/lần để kiểm soát.

2.4. Đều có yếu tố di truyền và môi trường tác động

• Các nghiên cứu cho thấy yếu tố di truyền đóng vai trò 30–60% trong nguy cơ mắc tật khúc xạ, bao gồm cận thị.

• Bên cạnh đó, môi trường sống và thói quen học tập cũng ảnh hưởng mạnh:

  • Dành nhiều thời gian nhìn gần (học, dùng điện thoại, máy tính).

  • Thiếu tiếp xúc ánh sáng tự nhiên ngoài trời.

  • Ánh sáng học tập không phù hợp (quá yếu hoặc chói).

• Chính sự kết hợp giữa gen và môi trường khiến cận thị và các tật khúc xạ khác ngày càng phổ biến ở lứa tuổi trẻ.

Theo WHO, trẻ em dưới 12 tuổi dành ít hơn 1 giờ/ngày ngoài trời có nguy cơ tăng 40% khả năng mắc tật khúc xạ, đặc biệt là cận thị học đường.

2.5. Đều có thể phòng ngừa và kiểm soát tiến triển

• Dù cận thị hay các tật khúc xạ khác không thể phòng tuyệt đối, nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát tốc độ tiến triển.

• Các biện pháp chung gồm:

  • Khám mắt định kỳ để phát hiện sớm thay đổi thị lực.

  • Đeo kính đúng độ, tránh dùng kính không phù hợp.

  • Giảm thời gian sử dụng thiết bị điện tử, thực hiện quy tắc 20-20-20.

  • Ăn uống đầy đủ dưỡng chất tốt cho mắt: lutein, zeaxanthin, omega-3, vitamin A.

  • Tăng cường hoạt động ngoài trời ít nhất 2 giờ/ngày.

3. Sự khác nhau giữa cận thị và các tật khúc xạ khác

Mặc dù cận thị là một dạng tật khúc xạ, nhưng nó có nhiều điểm khác biệt rõ ràng so với viễn thị, loạn thị hay lão thị — từ cơ chế hình thành, triệu chứng, đến hướng điều trị. Việc hiểu đúng sự khác nhau này giúp lựa chọn phương pháp chỉnh kính, điều trị và phòng ngừa phù hợp nhất.

3.1. Khác nhau về vị trí hội tụ ánh sáng

• Ở cận thị, ánh sáng hội tụ trước võng mạc, khiến vật ở xa bị mờ, còn nhìn gần thì rõ.

• Ở viễn thị, ánh sáng lại hội tụ sau võng mạc, dẫn đến nhìn xa rõ hơn nhìn gần.

• Với loạn thị, ánh sáng không hội tụ tại một điểm cố định, mà phân tán nhiều vị trí, khiến hình ảnh bị méo, nhòe.

• Trong lão thị, thủy tinh thể mất khả năng đàn hồi, khiến mắt không điều tiết được khi nhìn gần, thường xuất hiện sau 40 tuổi.

3.2. Khác nhau về nguyên nhân hình thành

• Cận thị thường do trục nhãn cầu dài, giác mạc quá cong hoặc di truyền, kết hợp với thói quen học, làm việc gần và dùng thiết bị điện tử quá nhiều.

• Viễn thị có thể do trục nhãn cầu ngắn, ánh sáng không kịp hội tụ tại võng mạc.

• Loạn thị xuất phát từ giác mạc không đều, khiến tia sáng hội tụ ở nhiều tiêu điểm khác nhau.

• Lão thị lại là quá trình lão hóa tự nhiên của thủy tinh thể, không liên quan đến trục nhãn cầu hay độ cong giác mạc.

Theo nghiên cứu của Viện Nhãn khoa Quốc tế (IOVS, 2023), cận thị học đường đang trở thành tật khúc xạ phổ biến nhất ở châu Á, chiếm tới 70–80% học sinh trung học tại các thành phố lớn.

3.3. Khác nhau về độ tuổi xuất hiện

• Cận thị: thường khởi phát ở lứa tuổi học sinh, sinh viên – giai đoạn mắt phát triển và tiếp xúc nhiều với màn hình điện tử.

• Viễn thị: có thể xuất hiện từ nhỏ, do cấu trúc nhãn cầu bẩm sinh.

• Loạn thị: có thể gặp ở mọi lứa tuổi, từ nhẹ đến nặng, thường đi kèm với cận hoặc viễn thị.

• Lão thị: chỉ xuất hiện sau 40 tuổi khi khả năng điều tiết của mắt suy giảm.

Chính vì vậy, cận thị là tật khúc xạ phổ biến nhất ở người trẻ, trong khi lão thị lại   cđặc trưng cho người trung niên và cao tuổi.

3.4. Khác nhau về triệu chứng thị giác

Nhận biết sớm: Trẻ bị cận thị thường nheo mắt, cúi sát khi đọc, hoặc ngồi gần tivi. Trong khi đó, người viễn thị hoặc loạn thị hay than mỏi mắt, nhức đầu khi đọc sách.

3.5. Khác nhau về hướng điều trị và kiểm soát

• Cận thị:

  • Điều chỉnh bằng kính phân kỳ (kính cận) hoặc kính áp tròng cận.

  • Có thể kiểm soát tiến triển bằng kính Ortho-K (đeo ban đêm), thuốc nhỏ mắt atropin nồng độ thấp, hoặc phẫu thuật khúc xạ (LASIK, SMILE).

• Viễn thị:

  • Điều chỉnh bằng kính hội tụ, giúp ánh sáng hội tụ sớm hơn lên võng mạc.

• Loạn thị:

  • Dùng kính trụ (cylinder lens) hoặc phẫu thuật chỉnh giác mạc.

• Lão thị:

  • Dùng kính đa tròng hoặc kính hai tròng để hỗ trợ nhìn gần.

Điểm khác biệt nổi bật: Cận thị có thể tiến triển theo thời gian, đặc biệt ở tuổi học đường, trong khi viễn thị, loạn thị, lão thị thường ổn định hoặc thay đổi chậm hơn.

3.6. Tác động đến cuộc sống

• Người bị cận thị thường phụ thuộc vào kính mọi lúc, đặc biệt khi lái xe hoặc nhìn xa.

• Viễn thị và lão thị gây khó khăn khi đọc, viết, làm việc gần, ảnh hưởng năng suất lao động.

• Loạn thị khiến hình ảnh méo mó, giảm khả năng nhận diện vật thể chính xác.

Tác động xã hội: Ở Việt Nam, tỷ lệ cận thị học đường ngày càng tăng, trở thành vấn đề sức khỏe cộng đồng. Vì vậy, việc phân biệt rõ cận thị và các tật khúc xạ khác giúp chẩn đoán, điều trị và phòng ngừa hiệu quả hơn.

4. Cách phòng ngừa và chăm sóc mắt khi bị cận thị hoặc tật khúc xạ

Cả cận thị và các tật khúc xạ khác như viễn thị, loạn thị, lão thị đều có thể được kiểm soát nếu phát hiện sớm và chăm sóc đúng cách. Dưới đây là những giải pháp khoa học, hiệu quả giúp bảo vệ thị lực, hạn chế tiến triển cận thị và giảm nguy cơ tật khúc xạ ở mọi lứa tuổi.

4.1. Kiểm soát thời gian sử dụng thiết bị điện tử

• Hạn chế để trẻ và người trẻ tuổi tiếp xúc màn hình điện thoại, máy tính, tivi quá lâu.

• Áp dụng nguyên tắc 20-20-20: sau 20 phút nhìn gần, nên nhìn xa 20 feet (~6 mét) trong ít nhất 20 giây.

• Giữ khoảng cách 30–40 cm khi đọc hoặc học bài, tránh cúi quá sát hoặc nằm đọc.

• Tắt thiết bị điện tử 30 phút trước khi ngủ để giảm ảnh hưởng của ánh sáng xanh, giúp mắt nghỉ ngơi.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO, 2023), việc giảm thời gian dùng thiết bị điện tử xuống dưới 2 giờ/ngày có thể giảm tới 30% nguy cơ tiến triển cận thị ở trẻ em.

4.2. Tăng cường tiếp xúc ánh sáng tự nhiên

• Cho trẻ hoạt động ngoài trời ít nhất 2 giờ/ngày, vì ánh sáng tự nhiên giúp điều hòa tiết dopamine võng mạc, làm chậm quá trình kéo dài trục nhãn cầu – nguyên nhân chính của cận thị tiến triển.

• Nên cho mắt nhìn xa, nhìn cây xanh, cảnh vật ngoài trời để giãn cơ điều tiết, giảm mỏi mắt.

• Tránh để mắt tiếp xúc trực tiếp với ánh sáng chói hoặc tia cực tím (UV), nên đeo kính râm chống tia UV khi ra ngoài nắng.

Nghiên cứu của Đại học Sydney (Úc, 2022) cho thấy: trẻ được tiếp xúc ánh sáng mặt trời tự nhiên trung bình 90 phút/ngày có nguy cơ mắc cận thị thấp hơn 40% so với nhóm ít hoạt động ngoài trời.

4.3. Duy trì tư thế và điều kiện ánh sáng học tập đúng cách

• Ngồi học thẳng lưng, đầu cách vở ít nhất 30 cm, tránh cúi gập hoặc nằm đọc sách.

• Bàn học cần đặt gần cửa sổ, có đủ ánh sáng tự nhiên, kết hợp đèn bàn ánh sáng trắng – vàng dịu để cân bằng thị giác.

• Tránh học hoặc làm việc trong môi trường ánh sáng yếu hoặc chói gắt, vì mắt phải điều tiết mạnh hơn, dễ dẫn đến mỏi mắt và tăng nguy cơ cận thị.

Gợi ý: Sử dụng đèn bàn học chống cận hoặc đèn có chế độ điều chỉnh cường độ ánh sáng giúp hạn chế mỏi mắt khi đọc sách, làm việc lâu.

4.4. Chế độ dinh dưỡng tốt cho người bị cận thị và tật khúc xạ

Chế độ ăn uống đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sức khỏe võng mạc và thủy tinh thể, giúp mắt sáng khỏe và giảm mỏi.

Nên bổ sung thường xuyên:

• Lutein và zeaxanthin: có nhiều trong rau cải xoăn, rau chân vịt, ngô, trứng gà – giúp bảo vệ tế bào võng mạc khỏi tác hại của ánh sáng xanh.

• Vitamin A: giúp duy trì tế bào biểu mô giác mạc và thị giác ban đêm (có trong gan, cà rốt, khoai lang, bí đỏ).

• Omega-3 (EPA, DHA): giảm khô mắt và mỏi mắt (có trong cá hồi, cá mòi, dầu hạt lanh).

• Kẽm và vitamin C, E: chống oxy hóa, bảo vệ mô mắt khỏi tổn thương do gốc tự do.

Lưu ý: Hạn chế ăn đồ chiên rán, thực phẩm chế biến sẵn, và thức ăn nhiều đường vì có thể làm tăng stress oxy hóa và lão hóa sớm tế bào mắt.

4.5. Khám mắt định kỳ và đeo kính đúng độ

• Khám thị lực định kỳ 6 tháng/lần giúp phát hiện sớm cận thị và các tật khúc xạ khác.

• Đeo kính đúng độ, đúng trục loạn thị, tránh dùng kính không được đo chuyên khoa.

• Không tự ý đổi kính hoặc đeo kính người khác, vì có thể làm tăng rối loạn điều tiết và mỏi mắt mãn tính.

• Với trẻ em, cần theo dõi thường xuyên độ cận tăng nhanh để điều chỉnh phương pháp can thiệp phù hợp (như Ortho-K hoặc atropin liều thấp).

4.6. Dưỡng mắt và tập thể dục cho mắt hằng ngày

Các bài tập đơn giản giúp giảm mỏi mắt và cải thiện điều tiết, đặc biệt hữu ích cho người bị cận thị học đường:

• Nhắm mắt thư giãn 1–2 phút sau mỗi giờ học hoặc làm việc.

• Xoay tròng mắt theo vòng tròn, nhìn lên – xuống – trái – phải 10 lần.

• Massage nhẹ vùng quanh mắt bằng đầu ngón tay, giúp tăng lưu thông máu.

• Nhìn ra xa qua cửa sổ 5 phút mỗi giờ để “giãn cơ điều tiết”.

Thói quen này nếu duy trì mỗi ngày có thể giúp giảm căng cơ mi mắt và hạn chế tiến triển cận thị rõ rệt.

Kết luận

Cận thị là một dạng phổ biến của tật khúc xạ, nhưng không phải là duy nhất. Mỗi loại tật khúc xạ – như cận thị, viễn thị, loạn thị hay lão thị – đều ảnh hưởng khác nhau đến khả năng nhìn, song đều có điểm chung là khiến ánh sáng không hội tụ đúng trên võng mạc, làm mờ hình ảnh. Việc hiểu rõ điểm giống và khác nhau giữa cận thị và các tật khúc xạ khác giúp chúng ta chủ động hơn trong việc phòng ngừa, phát hiện sớm và điều chỉnh kịp thời, tránh những biến chứng thị giác lâu dài.

Để giữ đôi mắt sáng khỏe, bạn cần khám mắt định kỳ, hạn chế ánh sáng xanh, đồng thời bổ sung dinh dưỡng tốt cho võng mạc. Nhà thuốc Wellcare luôn đồng hành cùng bạn trong việc bảo vệ và cải thiện thị lực, cung cấp sản phẩm hỗ trợ thị giác an toàn, chính hãng, giúp phòng ngừa cận thị và các tật khúc xạ hiệu quả – để bạn tự tin nhìn rõ và tận hưởng cuộc sống trọn vẹn hơn.

Wellcare Pharmacy – Đồng hành cùng sức khỏe gia đình bạn

Nhà thuốc Wellcare – Wellcare Pharmacy cung cấp các sản phẩm chăm sóc sức khỏe, hỗ trợ hệ tiêu hóa và giúp trẻ bị táo bón điều trị hiệu quả. Liên hệ ngay với chúng tôi để được tư vấn!

📞 Gọi ngay 0868.359.319 hoặc truy cập Fanpage Hệ thống Nhà thuốc Wellcare để nhận tư vấn miễn phí!