Dịp Tết là “mùa cao điểm” của các bệnh lý đường tiêu hóa, đặc biệt là đau bụng, tiêu chảy và ngộ độc thực phẩm. Nhiều ca phải nhập viện cấp cứu chỉ vì những bữa ăn không an toàn, đồ tích trữ lâu ngày, hoặc thói quen ăn uống “quá đà”. Đau bụng vì rối loạn tiêu hóa nhẹ thì còn chịu được, nhưng nếu là ngộ độc thực phẩm nặng, viêm ruột, viêm tụy cấp, viêm ruột thừa… thì có thể đe dọa tính mạng nếu xử trí chậm.​

Bài viết này sẽ phân tích chi tiết, dễ hiểu về: vì sao Tết dễ đau bụng, ngộ độc; dấu hiệu nhận biết; nguyên tắc chọn – bảo quản – chế biến – ăn uống an toàn; và cách xử trí ban đầu khi đã lỡ bị đau bụng, dựa trên khuyến cáo của Bộ Y tế, Cục An toàn thực phẩm và các bệnh viện lớn.

1. Vì sao dịp Tết dễ đau bụng và ngộ độc thực phẩm?

1.1. Ăn uống “quá đà”, thực đơn nặng chất béo

Mâm cỗ Tết truyền thống thường nhiều thịt mỡ, món chiên rán, xào nhiều dầu, dăm bông, giò chả, nội tạng, bánh chưng, bánh tét… kèm theo rượu bia, nước ngọt.​

Khi ăn quá nhiều những món này:

• Dạ dày phải làm việc quá tải, thức ăn lưu lại lâu, lên men, gây đau bụng, đầy hơi, khó tiêu.

• Gan, tụy phải tiết nhiều dịch tiêu hóa; ở người có sẵn bệnh tụy, mật, điều này có thể kích hoạt viêm tụy cấp, nguyên nhân điển hình gây đau bụng dữ dội sau Tết.​

Ngay cả khi không nhiễm khuẩn, chỉ riêng việc “ăn quá sức chịu đựng” cũng đã đủ gây đau bụng và rối loạn tiêu hóa.

1.2. Thói quen tích trữ và bảo quản thực phẩm không đúng

Rất nhiều gia đình có thói quen mua, nấu và tích trữ lượng lớn thức ăn trong Tết, nghĩ rằng “có tủ lạnh là an toàn”. Tuy nhiên:

• Tủ lạnh không diệt được hết vi khuẩn, chỉ làm chậm phát triển. Thức ăn thừa để lâu, mở ra đóng vào nhiều lần, dễ bị nhiễm khuẩn chéo.​

• Đồ sống, đồ chín để lẫn; không che đậy kỹ; nước thịt sống chảy sang khay thức ăn chín.

• Một số thực phẩm như thịt nấu chín, giò chả, đồ nguội… nếu để ở nhiệt độ phòng trên 2 giờ đã bắt đầu có nguy cơ nhiễm khuẩn.​

Khi ăn lại các món này mà không đun sôi kỹ, nguy cơ đau bụng, tiêu chảy, ngộ độc là rất cao.​

1.3. Thực phẩm kém chất lượng, không rõ nguồn gốc

Trước Tết, thị trường thực phẩm rất sôi động, kéo theo không ít sản phẩm:​

• Không nhãn mác, không hạn dùng, không thông tin nhà sản xuất.

• Nguyên liệu rẻ, bảo quản kém, dùng phẩm màu, chất bảo quản ngoài danh mục.

• Bánh mứt, kẹo, giò chả, nem chua bán vỉa hè, phơi bụi, ruồi bâu.

Dùng các thực phẩm này là đặt cược sức khỏe của cả gia đình. Đây là nguồn gốc nhiều ca đau bụng, tiêu chảy, ngộ độc tập thể dịp Tết.​

1.4. Ăn uống tập thể, liên hoan liên tục

Tết là dịp sum vầy, ăn uống nhiều bữa, ở nhiều nơi, với nhiều nhóm người khác nhau. Mỗi bữa là một lần “thử vận may” với vệ sinh thực phẩm:

• Dùng chung đũa gắp, chấm chung nước chấm, dễ lây vi khuẩn, virus qua đường ăn uống.

• Món ăn đặt trên bàn lâu, không che đậy, ruồi nhặng bâu, dễ nhiễm khuẩn.

Vì vậy, số ca đau bụng, tiêu chảy, ngộ độc trong các ổ dịch gia đình, liên hoan Tết thường được ghi nhận nhiều hơn ngày thường.

2. Nhận biết sớm các dạng đau bụng và ngộ độc thực phẩm dịp Tết

Không phải đau bụng nào cũng giống nhau. Cần phân biệt các dạng hay gặp để có hướng xử trí phù hợp.

2.1. Đau bụng do rối loạn tiêu hóa, đầy bụng, khó tiêu

Đây là dạng nhẹ, gặp rất nhiều:

• Đau âm ỉ vùng thượng vị hoặc quanh rốn, không dữ dội.

• Cảm giác nặng bụng, đầy hơi, ợ hơi, ợ chua, buồn nôn nhẹ.

• Có thể kèm táo bón hoặc đi phân nát, nhưng không tiêu chảy ồ ạt, không sốt cao.​

Nguyên nhân: ăn quá nhiều, ăn nhanh, nhiều dầu mỡ, cay nóng, uống nhiều rượu bia.
Đa số tự cải thiện sau 1–2 ngày nếu ăn uống nhẹ và nghỉ ngơi tốt.

2.2. Đau bụng do tiêu chảy nhiễm khuẩn

Tiêu chảy là nguyên nhân hàng đầu gây đau bụng, mất nước dịp Tết.​

Triệu chứng:

• Đau quặn bụng từng cơn, mỏi bụng, mót rặn.

• Đi ngoài phân lỏng nhiều lần (≥ 3 lần/ngày), có thể có nhầy, đôi khi có máu.

• Có thể buồn nôn, nôn, sốt nhẹ đến vừa.

Nguyên nhân: ăn uống nhiễm vi khuẩn (E.coli, Salmonella, Shigella…), virus (Rotavirus…), ký sinh trùng do thực phẩm, nước uống bẩn.​

2.3. Ngộ độc thực phẩm cấp

Ngộ độc thực phẩm là tình trạng thường gặp, được báo cáo hàng năm dịp Tết.​

Biểu hiện:

• Đau bụng dữ dội, quặn từng cơn, có thể lan khắp bụng.

• Nôn nhiều, đôi khi nôn liên tục.

• Tiêu chảy ồ ạt, phân nước, có thể kèm sốt, rét run.

• Mệt lả, khát nước, môi khô, tiểu ít (dấu mất nước).

Nguyên nhân: ăn phải thực phẩm nhiễm độc tố (toxins) do vi khuẩn, nấm mốc, hóa chất, hoặc ăn phải nấm độc, hải sản chứa độc tố.​

Đây là tình trạng nguy hiểm, dễ gây mất nước, rối loạn điện giải, trụy mạch, nhất là ở trẻ em, người già, người có bệnh nền.

2.4. Đau bụng do bệnh lý khác “trùng” dịp Tết

Một số bệnh lý bụng cấp có thể khởi phát trùng dịp Tết:

• Viêm ruột thừa: đau quanh rốn rồi khu trú hố chậu phải, sốt nhẹ, đau tăng khi ho, đi lại.

• Viêm tụy cấp: đau bụng trên rốn lan ra sau lưng, nôn nhiều, thường sau bữa ăn rất nhiều mỡ, rượu.​

• Tắc ruột, viêm túi mật cấp…

Nếu đau bụng kéo dài, đau từng cơn dữ dội, bụng cứng, bí trung đại tiện, cần đi viện ngay, không nghĩ đơn giản chỉ là “rối loạn tiêu hóa”.

3. Nguyên tắc chọn thực phẩm an toàn dịp Tết để tránh đau bụng

Các khuyến cáo từ Bộ Y tế, Cục An toàn thực phẩm, CDC địa phương đều thống nhất: phòng tránh đau bụng, ngộ độc phải bắt đầu từ khâu lựa chọn thực phẩm.​

3.1. Mua đúng nơi, nhìn kỹ nhãn

• Ưu tiên mua ở siêu thị, cửa hàng, chợ được kiểm soát an toàn thực phẩm.

• Không mua đồ ăn đường phố, quán ven đường mất vệ sinh, đặc biệt là các món dễ ôi thiu (pate, nem chua, giò chả, hải sản).​

• Kiểm tra:

  • Nhãn đầy đủ: tên, địa chỉ sản xuất, NSX, HSD.

  • Không mua sản phẩm cận date nghi ngờ, không nhãn mác, mờ chữ, không rõ nguồn gốc.​

3.2. Nhận diện thực phẩm tươi – hỏng

Để tránh đau bụng và ngộ độc, cần “tập mắt” nhận biết:

• Thịt tươi: màu hồng tự nhiên, không thâm đen, không mùi ôi, sờ không nhớt.

• Cá tươi: mắt trong, mang đỏ, thân đàn hồi, không mùi tanh nồng khó chịu.

• Hải sản: vỏ sáng, dính chặt, không tách rời, không có mùi lạ.

• Rau củ: không dập nát, không úa vàng bất thường, không quá bóng lá (nghi có thuốc bảo quản).

Bánh mứt, kẹo: không mốc, không ẩm, không đổi màu, không mùi khét, không quá sặc sỡ.

4. Bảo quản thực phẩm đúng cách: chìa khóa tránh đau bụng âm ỉ kéo dài

4.1. Không “nhồi nhét” tủ lạnh

Cục An toàn thực phẩm nhiều lần cảnh báo: “Đừng biến tủ lạnh thành kho dự trữ Tết”.​

• Tủ lạnh quá đầy, khí lạnh không lưu thông đều, vùng quá ấm dễ làm thực phẩm hỏng nhanh.

• Đồ sống, đồ chín lẫn lộn, nước thịt sống nhỏ giọt sang đồ chín, gây nhiễm khuẩn chéo.

Giải pháp:

• Chia nhỏ món ăn đã nấu chín vào hộp nông, đậy kín, để ngăn mát, dùng tốt nhất trong 1–2 ngày.​

• Dán nhãn ngày nấu để dễ kiểm soát, không để quá lâu rồi tiếc rẻ ăn tiếp, dễ đau bụng.

• Đồ đông lạnh: rã đông đúng cách (để ngăn mát qua đêm), không rã đông ở nhiệt độ phòng lâu, không cấp đông lại thực phẩm đã rã đông.

4.2. Quy tắc thời gian – nhiệt độ

Các tài liệu y tế nhấn mạnh “vùng nguy hiểm” cho vi khuẩn phát triển là 5–60°C, đặc biệt khi thực phẩm để ngoài >2 giờ.​

• Thức ăn đã nấu chín chỉ nên để ở nhiệt độ phòng tối đa 2 giờ, sau đó phải cho vào tủ lạnh hoặc đun lại.

• Thức ăn hâm nóng phải đun sôi kỹ (≥ 100°C), đảo đều, đặc biệt là món nhiều nước (canh, súp, cà ri).

Không tuân thủ nguyên tắc này là nguyên nhân thầm lặng gây đau bụng, tiêu chảy rải rác trong suốt mấy ngày Tết.

5. Chế biến và ăn uống an toàn: giảm tối đa nguy cơ đau bụng

5.1. Giữ sạch trong bếp

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Bộ Y tế đều nhấn mạnh “5 chìa khóa an toàn thực phẩm”, trong đó có: giữ sạch, tách riêng sống – chín, nấu chín kỹ, giữ thức ăn ở nhiệt độ an toàn, dùng nước và nguyên liệu an toàn.​

Trong dịp Tết:

• Rửa tay bằng xà phòng trước khi chế biến, sau khi đi vệ sinh, sau khi xử lý thịt sống.

• Dụng cụ chế biến (dao, thớt, bát đĩa) phải rửa sạch, phơi khô. Có thể dùng thớt riêng cho đồ sống, thớt riêng cho đồ chín.

• Rau sống: rửa nhiều lần dưới vòi nước sạch, có thể ngâm nước muối loãng theo hướng dẫn, để ráo trước khi dùng.

5.2. Hạn chế món tái, sống, lên men tự nhiên

Các địa phương và bệnh viện đều khuyến cáo dịp Tết nên hạn chế tối đa:​

• Gỏi cá, hải sản sống.

• Tiết canh, nem chua, thịt tái, phở tái.

• Rau sống rửa không kỹ.

Những món này tiềm ẩn nhiều vi khuẩn, ký sinh trùng, dễ gây đau bụng, tiêu chảy, nhiễm khuẩn huyết, ký sinh trùng đường ruột.

5.3. Ăn từ tốn, đúng giờ, không “cố ăn cho hết”

Ngoài yếu tố vi khuẩn, đau bụng còn do cách ăn:

• Ăn quá nhanh, không nhai kỹ; vừa ăn vừa nói chuyện, uống rượu.

• Bỏ bữa rồi ăn bù thật nhiều.

Để tránh quá tải tiêu hóa:

• Ăn chậm, nhai kỹ, chú ý cảm giác no để dừng đúng lúc.

• Dù Tết, vẫn nên giữ khung giờ ăn tương đối ổn định.

• Xen kẽ các món luộc, hấp, rau xanh, trái cây tươi để giảm gánh nặng cho dạ dày, ruột.

6. Nếu đã bị đau bụng dịp Tết: xử trí thế nào cho đúng?

6.1. Đau bụng nhẹ, nghi do rối loạn tiêu hóa

Nếu chỉ đau âm ỉ, đầy hơi, khó tiêu, không sốt cao, không tiêu chảy nhiều:

Nên:

• Nghỉ ngơi, tránh ăn thêm các bữa nặng, nhiều mỡ.

• Uống nhiều nước ấm, có thể dùng thêm oresol nếu đi ngoài lỏng ở mức độ nhẹ.​

• Ăn cháo loãng, cơm mềm, súp, chuối chín, khoai tây; tránh đồ cay, chua, chiên rán.

• Có thể dùng thêm sữa chua, men vi sinh theo hướng dẫn để hỗ trợ tiêu hóa.

Không nên:

• Uống rượu bia, nước có gas, nước tăng lực.

• Tự ý dùng nhiều loại thuốc giảm đau, kháng viêm; thuốc cầm tiêu chảy khi chưa rõ nguyên nhân.​

6.2. Đau bụng kèm tiêu chảy, nôn – nghi ngộ độc nhẹ

• Tập trung bù nước, bù điện giải: oresol pha đúng hướng dẫn, không tự ý pha đặc hơn.​

• Uống từng ngụm nhỏ, tránh uống ừng ực dễ nôn thêm.

• Tạm ngưng các loại sữa (trẻ nhỏ) nếu tiêu chảy nặng, theo hướng dẫn y tế.

Vẫn phải theo dõi sát. Nếu đau bụng tăng, tiêu chảy/nôn nhiều, cần chuyển viện.

6.3. Khi nào cần đi bệnh viện ngay?

Các tài liệu phòng ngộ độc thực phẩm dịp Tết đều nhấn mạnh phải đưa đi viện ngay khi có:​

• Đau bụng dữ dội, bụng cứng, sờ đau nhiều.

• Nôn liên tục, không ăn uống được gì, nôn ra máu hoặc dịch xanh vàng.

• Tiêu chảy trên 10 lần/ngày, phân lẫn máu, sốt cao.

• Trẻ nhỏ có dấu mất nước: khát nhiều, môi khô, mắt trũng, khóc không có nước mắt, tiểu rất ít.

• Người già, người bệnh mạn tính (tim, thận, đái tháo đường) đau bụng, tiêu chảy nhiều.

Trong những trường hợp này, đau bụng không còn là chuyện “rối loạn tiêu hóa nhẹ” mà có thể là ngộ độc nặng hoặc bệnh lý cấp tính nguy hiểm.

7. Tự bảo vệ mình và gia đình: Tết vui không đau bụng

Tết là dịp để thưởng thức ẩm thực, không ai muốn biến mâm cỗ thành… nỗi ám ảnh. Một chút cẩn trọng có thể giúp bạn và gia đình tránh được rất nhiều nguy cơ đau bụng, ngộ độc thực phẩm:

• Chọn thực phẩm rõ nguồn gốc, nói không với hàng trôi nổi rẻ bất thường.​

• Không tích trữ quá nhiều đồ ăn; tôn trọng “hạn dùng” và nguyên tắc thời gian – nhiệt độ.​

• Giữ bếp sạch, tách riêng sống – chín, nấu chín kỹ, ăn ngay sau khi nấu.​

• Ăn uống điều độ, ưu tiên món thanh đạm, hạn chế rượu bia, món tái sống.

• Nhớ các dấu hiệu nguy hiểm để đi viện sớm khi có đau bụng bất thường.

Kết luận

Đau bụng và ngộ độc thực phẩm dịp Tết phần lớn có thể phòng tránh được nếu chủ động từ khâu chọn, bảo quản đến chế biến và ăn uống. Chỉ cần hạn chế tích trữ quá nhiều đồ ăn, tuân thủ nguyên tắc “ăn chín uống sôi”, không chủ quan với thực phẩm bày bán trôi nổi và lắng nghe cơ thể khi xuất hiện đau bụng bất thường, bạn đã giảm đi rất lớn nguy cơ phải vào viện những ngày đầu năm.​

Một cái Tết trọn vẹn không chỉ là mâm cỗ đầy mà còn là sự an toàn cho sức khỏe của cả gia đình. Giữ thói quen ăn uống vừa đủ, sạch, chín kỹ, tôn trọng hạn dùng và không tiếc với đồ ăn đã hỏng chính là cách đơn giản nhất để tránh đau bụng, tiêu chảy và ngộ độc thực phẩm, để Tết thực sự là những ngày vui trọn vẹn, không vướng chân vào phòng cấp cứu.

Wellcare Pharmacy – Đồng hành cùng sức khỏe gia đình bạn

Nhà thuốc Wellcare – Wellcare Pharmacy cung cấp các sản phẩm chăm sóc sức khỏe, hỗ trợ hệ tiêu hóa và giúp trẻ bị táo bón điều trị hiệu quả. Liên hệ ngay với chúng tôi để được tư vấn!

📞 Gọi ngay 0868.359.319 hoặc truy cập Fanpage Hệ thống Nhà thuốc Wellcare để nhận tư vấn miễn phí!