Quai bị là căn bệnh truyền nhiễm cấp tính, lây lan trực tiếp qua đường hô hấp. Bệnh có thể bùng phát thành dịch và gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm như: viêm tinh hoàn, viêm buồng trứng, viêm não – màng não, viêm tụy, điếc tai,… Làm cách nào để có thể phòng ngừa bệnh quai bị hiệu quả, an toàn và tiết kiệm nhất?

1. Giới thiệu chung về bệnh quai bị

Quai bị là một bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus Paramyxovirus gây ra. Bệnh lây lan qua đường hô hấp, đặc biệt là khi tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết nước bọt của người bệnh. Quai bị thường gặp ở trẻ em và thanh thiếu niên, song người lớn chưa có miễn dịch cũng có thể mắc bệnh.

Nhờ chương trình tiêm chủng mở rộng với vắc-xin MMR (phòng sởi, quai bị, rubella), tần suất mắc bệnh đã giảm đáng kể. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều ca bệnh rải rác hoặc bùng phát thành ổ dịch nhỏ ở những khu vực có tỷ lệ tiêm chủng thấp.

Việc chẩn đoán chính xác và sớm giúp hướng dẫn điều trị, cách ly, cũng như phòng ngừa biến chứng và hạn chế lây lan ra cộng đồng.

2. Vì sao cần chẩn đoán chính xác?

Chẩn đoán quai bị chính xác có ý nghĩa rất lớn trong công tác phòng và điều trị:

• Hạn chế lây lan: Phát hiện sớm giúp cách ly người bệnh, tránh lây cho người xung quanh.

• Phát hiện biến chứng: Quai bị có thể gây viêm tinh hoàn, viêm buồng trứng, viêm tụy, viêm màng não – nếu không phát hiện kịp thời dễ để lại hậu quả lâu dài.

• Giúp giám sát dịch tễ: Ghi nhận và theo dõi các ca bệnh giúp cơ quan y tế đánh giá hiệu quả vắc-xin và lên kế hoạch kiểm soát dịch.

3. Chẩn đoán sơ bộ

3.1. Yếu tố dịch tễ

Để xác định khả năng mắc quai bị, cần khai thác một số yếu tố như:

• Có tiếp xúc với người mắc hoặc nghi mắc quai bị trong vòng 12–25 ngày gần đây.

• Chưa từng tiêm vắc-xin MMR hoặc chưa mắc quai bị trước đây.

• Sinh hoạt, học tập, làm việc trong môi trường tập thể, nơi dễ lây truyền bệnh.

Nếu bệnh nhân có yếu tố dịch tễ kể trên, cần theo dõi sát triệu chứng để phát hiện sớm.

3.2. Triệu chứng lâm sàng

Sau thời gian ủ bệnh khoảng 2–3 tuần, người bệnh bắt đầu xuất hiện các biểu hiện:

• Sốt: Thường khởi phát đột ngột, có thể sốt cao 38–39°C.

• Sưng và đau tuyến mang tai: Đây là dấu hiệu điển hình của quai bị. Tuyến sưng thường bắt đầu một bên, sau đó có thể lan sang bên kia, làm mất rãnh sau góc hàm và đẩy dái tai ra trước. Khi sờ vào thấy chắc, đau và nóng.

• Khô miệng, khó nhai, đau khi nuốt do tuyến nước bọt giảm tiết.

• Mệt mỏi, chán ăn, đau đầu, đau cơ vùng cổ – hàm.

• Một số trường hợp đặc biệt có đau tinh hoàn, đau bụng vùng hạ vị do viêm tinh hoàn hoặc viêm buồng trứng.

Nếu có những biểu hiện trên kết hợp yếu tố dịch tễ phù hợp, bác sĩ có thể nghĩ đến chẩn đoán quai bị và chỉ định xét nghiệm xác định.

4. Chẩn đoán xác định (cận lâm sàng)

4.1. Xét nghiệm khẳng định

Để chẩn đoán chính xác quai bị, có thể thực hiện một số xét nghiệm sau:

• RT-PCR (Real-time Reverse Transcriptase Polymerase Chain Reaction):
  Đây là xét nghiệm được ưu tiên sử dụng vì độ nhạy và độ đặc hiệu cao. Mẫu bệnh phẩm thường là dịch niêm mạc má hoặc nước bọt lấy trong 3–5 ngày đầu sau khi sưng tuyến mang tai. Kết quả dương tính xác định có sự hiện diện của virus quai bị.

• Xét nghiệm huyết thanh học (IgM, IgG):

  • IgM dương tính cho thấy bệnh nhân đang trong giai đoạn cấp tính.

  • IgG tăng theo thời gian hoặc chuyển từ âm sang dương cho thấy đã từng nhiễm hoặc có miễn dịch.
    Lưu ý: Ở người đã tiêm vắc-xin, IgM có thể âm tính hoặc không rõ ràng.

• Nuôi cấy virus:
  Dù ít dùng trong thực hành hàng ngày do phức tạp, nhưng đây vẫn là tiêu chuẩn vàng để khẳng định chẩn đoán.

• Các xét nghiệm hỗ trợ:

  • Amylase máu và nước tiểu tăng trong trường hợp tổn thương tuyến nước bọt hoặc viêm tụy.

  • Công thức máu có thể cho thấy bạch cầu bình thường hoặc giảm nhẹ.

4.2. Khi nào nên xét nghiệm?

• Khi bệnh nhân có triệu chứng điển hình nhưng cần xác nhận trong vùng dịch.

• Khi biểu hiện lâm sàng không rõ ràng, chỉ sưng nhẹ hoặc không sưng tuyến mang tai.

• Khi có biến chứng như viêm tinh hoàn, viêm màng não, viêm tụy nhưng chưa xác định nguyên nhân.

4.3. Đánh giá kết quả

• RT-PCR dương tính: Xác định nhiễm virus quai bị.

• IgM dương tính: Gợi ý nhiễm cấp tính.

• Âm tính: Không loại trừ hoàn toàn, cần kết hợp lâm sàng và dịch tễ để đánh giá.

5. Chẩn đoán phân biệt

Một số bệnh có biểu hiện tương tự quai bị, cần được phân biệt để tránh nhầm lẫn:

• Viêm tuyến mang tai do vi khuẩn: Sưng nóng đỏ, đau, có thể chảy mủ ở miệng ống tuyến.

• Tắc nghẽn hoặc sỏi tuyến mang tai: Gây sưng đau nhưng không có yếu tố lây truyền.

• Viêm hạch góc hàm: Do nhiễm khuẩn răng – miệng, sưng khu trú, đau khi nhai.

• Viêm tuyến nước bọt do virus khác: Như adenovirus hoặc cúm, thường nhẹ và thoáng qua.

Phân biệt đúng giúp tránh lạm dụng kháng sinh và đảm bảo xử trí đúng hướng.

6. Quy trình chẩn đoán tại cơ sở y tế và nhà thuốc

6.1. Tại nhà thuốc

Khi khách hàng đến với các triệu chứng như sưng hàm, đau khi há miệng, sốt, mệt mỏi, nhân viên tư vấn cần hỏi thêm:

• Thời gian xuất hiện triệu chứng?

• Có tiếp xúc với người mắc quai bị không?

• Đã tiêm vắc-xin MMR chưa?

• Có kèm đau tinh hoàn hoặc đau bụng dưới không?

Nếu nghi ngờ quai bị, cần khuyến khích người bệnh đến cơ sở y tế để được làm xét nghiệm xác định và tư vấn cách ly.

6.2. Tại cơ sở y tế

Bác sĩ sẽ khai thác bệnh sử, khám lâm sàng, sau đó chỉ định xét nghiệm RT-PCR hoặc huyết thanh học để xác định.
Trong thời gian chờ kết quả, người bệnh cần:

• Nghỉ ngơi, tránh tiếp xúc người khác.

• Ăn thức ăn mềm, dễ nuốt.

• Uống nhiều nước, có thể chườm ấm vùng sưng để giảm đau.

• Dùng thuốc hạ sốt, giảm đau theo chỉ định.

Nếu kết quả dương tính, người bệnh cần được cách ly tối thiểu 9 ngày từ khi sưng tuyến mang tai để tránh lây lan.

7. Lưu ý khi chẩn đoán quai bị

• Người đã tiêm vắc-xin có thể bị nhiễm nhẹ hoặc không điển hình, nên dễ bỏ sót.

• Lấy mẫu xét nghiệm đúng thời điểm (3–5 ngày đầu sau sưng) sẽ tăng khả năng phát hiện virus.

• Kết quả âm tính không có nghĩa là không mắc, cần đánh giá kết hợp với triệu chứng và yếu tố dịch tễ.

• Trong vùng có dịch, có thể chẩn đoán lâm sàng dựa trên biểu hiện điển hình để xử trí nhanh, không cần xét nghiệm cho tất cả các ca.

8. Kết luận

Chẩn đoán chính xác quai bị đóng vai trò rất quan trọng trong việc điều trị và phòng ngừa lây lan.

• Dựa vào yếu tố dịch tễ và triệu chứng lâm sàng để nghi ngờ.

• Xác định bằng xét nghiệm RT-PCR hoặc kháng thể IgM, IgG.

• Phân biệt với các bệnh lý có triệu chứng tương tự để tránh điều trị sai.

• Hướng dẫn bệnh nhân cách ly, nghỉ ngơi, chăm sóc đúng cách để giảm nguy cơ biến chứng và bảo vệ cộng đồng.

Nhà thuốc Wellcare khuyến nghị: Khi có dấu hiệu nghi ngờ mắc quai bị, người bệnh nên đến cơ sở y tế để được chẩn đoán sớm. Việc tự ý điều trị tại nhà hoặc chủ quan bỏ qua triệu chứng có thể dẫn đến biến chứng nặng nề, đặc biệt ở người lớn.

Wellcare Pharmacy – Đồng hành cùng sức khỏe gia đình bạn

Nhà thuốc Wellcare – Wellcare Pharmacy cung cấp các sản phẩm chăm sóc sức khỏe, hỗ trợ hệ tiêu hóa và giúp trẻ bị táo bón điều trị hiệu quả. Liên hệ ngay với chúng tôi để được tư vấn!

📞 Gọi ngay 0868.359.319 hoặc truy cập Fanpage Hệ thống Nhà thuốc Wellcare để nhận tư vấn miễn phí!