Tiêu chảy là một triệu chứng thường gặp, có thể bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân khác nhau — từ nhiễm trùng tạm thời đến các bệnh lý đường ruột mạn tính. Việc chẩn đoán chính xác nguyên nhân tiêu chảy đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong điều trị, giúp tránh lạm dụng thuốc, đặc biệt là kháng sinh, và hạn chế biến chứng mất nước, suy kiệt. Vậy làm sao bác sĩ biết được nguyên nhân tiêu chảy? Hãy cùng tìm hiểu các phương pháp chẩn đoán tiêu chảy được khuyến nghị trong hướng dẫn của Bộ Y tế và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO).

1. Mục tiêu của việc chẩn đoán tiêu chảy

Khi bệnh nhân đến khám vì tiêu chảy, mục tiêu chẩn đoán là:

• Xác định mức độ nặng – nhẹ, có mất nước hay không.

• Tìm nguyên nhân gây tiêu chảy: nhiễm trùng, thuốc, bệnh lý ruột, rối loạn hấp thu…

• Phát hiện biến chứng: mất nước, rối loạn điện giải, viêm ruột nặng, nhiễm trùng toàn thân.

• Đánh giá xem có cần nhập viện, xét nghiệm thêm hoặc điều trị đặc hiệu hay không.

Đây là cơ sở để bác sĩ chỉ định đúng loại thuốc, kháng sinh hoặc biện pháp bù nước phù hợp cho từng trường hợp.

2. Khai thác bệnh sử – bước đầu quan trọng nhất

Phần lớn các trường hợp tiêu chảy có thể định hướng nguyên nhân ngay từ khai thác bệnh sử và thăm khám lâm sàng.

2.1. Hỏi bệnh sử chi tiết

Bác sĩ sẽ hỏi kỹ các yếu tố sau:

• Thời gian khởi phát và diễn tiến: tiêu chảy cấp (<14 ngày) hay kéo dài (>14 ngày).

• Tính chất phân: lỏng, nước, nhầy, có máu, có bọt hay mùi hôi bất thường.

• Tần suất đi tiêu: số lần/ngày, có đi đêm hay không.

• Triệu chứng đi kèm: sốt, đau bụng, buồn nôn, nôn, giảm cân.

• Tiền sử dùng thuốc: đặc biệt là kháng sinh, thuốc nhuận tràng, thuốc điều trị tiểu đường hoặc hóa trị.

• Yếu tố dịch tễ: ăn uống ngoài, du lịch, tiếp xúc người bệnh, nước không đảm bảo vệ sinh.

• Bệnh nền: viêm ruột, tiểu đường, bệnh tuyến giáp, HIV/AIDS…

2.2. Thăm khám lâm sàng

Bác sĩ sẽ kiểm tra:

• Dấu hiệu mất nước: da khô, mắt trũng, lưỡi khô, mạch nhanh.

• Khám bụng: đánh giá vị trí đau, trướng hơi, tăng nhu động ruột.

• Thăm trực tràng (khi cần): tìm máu, nhầy hoặc khối bất thường.

Khai thác bệnh sử và thăm khám lâm sàng có thể xác định nguyên nhân trong 70–80% trường hợp tiêu chảy cấp, mà không cần làm thêm xét nghiệm phức tạp (theo khuyến cáo của WHO 2017).

3. Các xét nghiệm chẩn đoán tiêu chảy thường dùng

Khi nghi ngờ nguyên nhân không rõ hoặc tiêu chảy kéo dài, bác sĩ sẽ chỉ định thêm xét nghiệm.

3.1. Xét nghiệm phân

Đây là bước quan trọng nhất trong chẩn đoán tiêu chảy.
Các loại xét nghiệm bao gồm:

• Soi phân tươi: phát hiện ký sinh trùng, trứng giun, tế bào bạch cầu, máu ẩn.

• Nuôi cấy phân: tìm vi khuẩn gây bệnh như Salmonella, Shigella, Vibrio cholerae, Campylobacter…

• Tìm độc tố C. difficile: nếu bệnh nhân có tiêu chảy sau dùng kháng sinh.

• PCR phân (xét nghiệm sinh học phân tử): xác định nhanh virus hoặc vi khuẩn đặc hiệu.

• Tìm máu ẩn trong phân: giúp phát hiện viêm ruột hoặc ung thư đại tràng.

• Định lượng mỡ trong phân: gợi ý rối loạn hấp thu, bệnh tụy, bệnh celiac.

Kết quả xét nghiệm phân giúp phân biệt giữa tiêu chảy nhiễm trùng và không nhiễm trùng, từ đó điều trị chính xác.

3.2. Xét nghiệm máu

Được thực hiện khi tiêu chảy kéo dài hoặc nghi ngờ bệnh lý mạn. Bao gồm:

• Công thức máu: phát hiện thiếu máu, nhiễm trùng.

• Điện giải đồ: đánh giá mức độ mất nước, giảm natri, kali.

• Chức năng gan – thận: kiểm tra ảnh hưởng toàn thân.

• Đường huyết, hormon tuyến giáp: loại trừ bệnh chuyển hóa gây tiêu chảy.

• CRP, ESR: gợi ý viêm hoặc bệnh lý tự miễn như viêm ruột.

3.3. Xét nghiệm hơi thở

• Test hơi thở lactose: chẩn đoán bất dung nạp lactose.

• Test hơi thở H₂ hoặc CH₄: giúp phát hiện sự phát triển quá mức vi khuẩn ruột non (SIBO).

3.4. Nội soi đại tràng và sinh thiết

Được chỉ định khi:

• Tiêu chảy kéo dài trên 4 tuần

• Có máu trong phân

• Nghi ngờ viêm ruột (IBD), polyp hoặc ung thư

Qua nội soi, bác sĩ có thể quan sát niêm mạc ruột, phát hiện loét, tổn thương và sinh thiết để xác định mô bệnh học.

3.5. Siêu âm, CT scan hoặc MRI bụng

Chỉ định trong trường hợp nghi ngờ tổn thương tụy, túi mật, ruột non hoặc bệnh lý ngoài tiêu hóa

4. Phân loại tiêu chảy dựa trên kết quả chẩn đoán

Dựa vào các xét nghiệm, tiêu chảy có thể được chia thành các nhóm chính:

5. Khi nào cần đi khám và làm xét nghiệm?

Không phải trường hợp tiêu chảy nào cũng cần xét nghiệm. Tuy nhiên, bạn nên đi khám ngay khi có các dấu hiệu sau:

• Tiêu chảy kéo dài hơn 3 ngày, không cải thiện

• Có máu hoặc mủ trong phân

• Sốt cao, nôn liên tục

• Mất nước rõ (môi khô, ít tiểu, chóng mặt)

• Tiêu chảy tái phát nhiều lần trong tháng

• Trẻ nhỏ, người già hoặc người suy giảm miễn dịch

Các bác sĩ sẽ dựa trên triệu chứng và yếu tố nguy cơ để chỉ định xét nghiệm phù hợp, tránh làm quá mức gây tốn kém hoặc chậm điều trị.

6. Kết luận

Chẩn đoán tiêu chảy đòi hỏi sự kết hợp giữa khai thác bệnh sử, thăm khám lâm sàng và xét nghiệm cận lâm sàng. Xác định đúng nguyên nhân giúp người bệnh được điều trị hiệu quả, tránh lạm dụng kháng sinh và giảm nguy cơ biến chứng.

Nếu bạn hoặc người thân có triệu chứng tiêu chảy kéo dài, đừng tự ý dùng thuốc mà hãy đến cơ sở y tế uy tín để được thăm khám và xét nghiệm đúng cách.

Wellcare Pharmacy – Đồng hành cùng sức khỏe gia đình bạn

Nhà thuốc Wellcare – Wellcare Pharmacy cung cấp các sản phẩm chăm sóc sức khỏe, hỗ trợ hệ tiêu hóa và giúp trẻ bị táo bón điều trị hiệu quả. Liên hệ ngay với chúng tôi để được tư vấn!

📞 Gọi ngay 0868.359.319 hoặc truy cập Fanpage Hệ thống Nhà thuốc Wellcare để nhận tư vấn miễn phí!