Đột quỵ (hay còn gọi là tai biến mạch máu não) là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong và tàn phế tại Việt Nam. Điều đáng nói là phần lớn các trường hợp đột quỵ đều có thể phòng ngừa được nếu nhận biết sớm và kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ. Vậy nguyên nhân đột quỵ là gì? Tại sao người trẻ ngày nay cũng có thể bị đột quỵ? Hãy cùng Nhà thuốc Wellcare tìm hiểu chi tiết trong bài viết dưới đây.

1. Khái niệm và bản chất của đột quỵ

Đột quỵ (stroke) là tình trạng dòng máu nuôi dưỡng não bị gián đoạn đột ngột, khiến tế bào thần kinh thiếu oxy và dưỡng chất, dẫn đến chết tế bào não. Nếu không được xử trí kịp thời, người bệnh có thể tử vong hoặc để lại di chứng nặng nề như liệt, méo miệng, mất ngôn ngữ.

Theo Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị đột quỵ não (Quyết định 3312/QĐ-BYT, Bộ Y tế 2024), đột quỵ được chia làm 2 nhóm chính:

Dù là dạng nào, hậu quả đều nghiêm trọng: não bị tổn thương không hồi phục chỉ sau vài phút thiếu máu.

2. Tổng quan về nguyên nhân đột quỵ

Có thể chia nguyên nhân gây đột quỵ thành hai nhóm lớn:

• Nguyên nhân không thể thay đổi: như tuổi tác, di truyền, giới tính.

• Nguyên nhân có thể thay đổi hoặc kiểm soát được: như tăng huyết áp, tiểu đường, hút thuốc, ăn mặn, béo phì, rối loạn mỡ máu,…

Nhóm thứ hai chiếm tới 80% nguy cơ đột quỵ, nghĩa là chỉ cần thay đổi lối sống và kiểm soát bệnh nền, nguy cơ có thể giảm rõ rệt.

3. Nguyên nhân đột quỵ không thể thay đổi

3.1. Tuổi tác

Nguy cơ đột quỵ tăng theo tuổi. Sau 55 tuổi, cứ mỗi 10 năm, khả năng bị đột quỵ lại tăng gấp đôi.
Nguyên nhân là do thành mạch máu theo thời gian trở nên kém đàn hồi, dễ xơ vữa và tổn thương.

3.2. Giới tính

Nam giới có nguy cơ đột quỵ cao hơn nữ, đặc biệt là trong độ tuổi trung niên do tần suất hút thuốc, uống rượu và stress cao hơn.
Tuy nhiên, ở phụ nữ sau mãn kinh, sự sụt giảm hormone estrogen cũng khiến mạch máu dễ tổn thương, làm tăng nguy cơ đột quỵ.

3.3. Yếu tố di truyền

Nếu trong gia đình có người từng bị đột quỵ, tăng huyết áp, tiểu đường hoặc rối loạn mỡ máu, bạn cũng có nguy cơ cao hơn.
Một số người mang gen ảnh hưởng đến chuyển hóa cholesterol hoặc đông máu – dễ hình thành cục máu đông gây tắc mạch.

4. Nguyên nhân đột quỵ có thể thay đổi và kiểm soát được

Đây là nhóm nguyên nhân đột quỵ phổ biến nhất, và cũng là nhóm có thể phòng ngừa hiệu quả bằng điều chỉnh lối sống, dinh dưỡng và điều trị bệnh nền.

4.1. Tăng huyết áp – “kẻ thù số 1” của mạch máu não

Khoảng 70% người bị đột quỵ có tiền sử tăng huyết áp.
Áp lực máu cao kéo dài làm thành mạch yếu, giãn và dễ vỡ, đồng thời tạo điều kiện hình thành cục máu đông gây tắc mạch.

Theo Bộ Y tế, chỉ cần duy trì huyết áp <140/90 mmHg có thể giảm đến 40% nguy cơ đột quỵ.

Giải pháp:

• Đo huyết áp định kỳ.

• Giảm muối trong bữa ăn.

• Dùng thuốc hạ áp theo chỉ định bác sĩ.

4.2. Rối loạn mỡ máu (cholesterol cao)

Mỡ máu cao gây lắng đọng cholesterol xấu (LDL) trên thành mạch, tạo thành mảng xơ vữa. Khi mảng xơ vữa vỡ ra, cục máu đông hình thành sẽ chặn dòng máu lên não.

Người có LDL > 130 mg/dL hoặc HDL < 40 mg/dL có nguy cơ đột quỵ cao hơn gấp đôi.

Giải pháp:

• Ăn ít chất béo bão hòa, hạn chế nội tạng và thức ăn chiên rán.

• Tăng cường rau xanh, cá béo (như cá hồi, cá thu).

• Sử dụng thực phẩm hỗ trợ giảm mỡ máu an toàn nếu cần.

4.3. Đái tháo đường (bệnh tiểu đường)

Người bị tiểu đường có nguy cơ đột quỵ cao gấp 2 – 4 lần so với người bình thường.
Nguyên nhân là do đường huyết cao kéo dài gây tổn thương nội mạc mạch máu, làm giảm khả năng đàn hồi và tăng hình thành mảng xơ vữa.

Giải pháp:

• Duy trì HbA1c dưới 6,5%.

• Ăn uống cân bằng, giảm đường tinh luyện.

• Vận động ít nhất 30 phút mỗi ngày.

4.4. Béo phì và ít vận động

Béo phì không chỉ làm tăng huyết áp và tiểu đường mà còn làm rối loạn chuyển hóa lipid, tăng nguy cơ xơ vữa động mạch.
Đặc biệt, béo bụng là dấu hiệu cảnh báo nguy cơ cao nhất.

Giải pháp:

• Giữ BMI từ 18,5–22,9.

• Duy trì tập thể dục đều đặn: đi bộ nhanh, bơi lội, yoga, đạp xe.

• Giảm đồ ăn nhanh, nước ngọt có gas.

4.5. Hút thuốc lá

Khói thuốc chứa hơn 7.000 hóa chất độc hại, trong đó nicotine gây co mạch, còn carbon monoxide làm giảm oxy trong máu. Hai yếu tố này khiến thành mạch tổn thương và hình thành huyết khối.

Người hút thuốc có nguy cơ đột quỵ cao hơn gấp 2 lần so với người không hút.

Giải pháp:

• Cai thuốc hoàn toàn, kể cả thuốc lá điện tử.

• Tránh khói thuốc thụ động.

• Tăng cường tập thể dục và ăn nhiều rau xanh để hồi phục mạch máu.

4.6. Uống rượu bia quá mức

Uống rượu nhiều khiến huyết áp tăng đột ngột, làm vỡ mạch máu não hoặc gây rối loạn nhịp tim – yếu tố nguy cơ gây đột quỵ do cục máu đông.

Theo WHO, nam giới không nên uống quá 2 đơn vị cồn/ngày, nữ không quá 1 đơn vị (tương đương 330ml bia hoặc 150ml rượu vang).

4.7. Rối loạn nhịp tim (đặc biệt là rung nhĩ)

Rung nhĩ khiến dòng máu trong tim không lưu thông đều, dễ tạo cục máu đông. Khi cục này di chuyển lên não, nó có thể gây tắc mạch não cấp tính.

Giải pháp:

• Khám tim định kỳ nếu có triệu chứng hồi hộp, tim đập nhanh.

• Dùng thuốc chống đông theo hướng dẫn bác sĩ (nếu được chỉ định).

4.8. Căng thẳng, mất ngủ, stress kéo dài

Stress làm tăng tiết hormon adrenaline và cortisol, gây tăng huyết áp và co mạch. Nếu kéo dài, đây là “chất xúc tác thầm lặng” của đột quỵ.

Giải pháp:

• Ngủ đủ 7–8 tiếng mỗi ngày.

• Giữ tinh thần thư giãn bằng thiền, hít thở sâu, hoặc nghe nhạc.

• Hạn chế thức khuya, sử dụng cà phê hoặc chất kích thích.

4.9. Chế độ ăn uống không lành mạnh

Một trong những nguyên nhân đột quỵ hàng đầu ở người Việt là ăn mặn, ăn nhiều dầu mỡ và thiếu rau xanh.

Giải pháp:

• Hạn chế lượng muối <5g/ngày.

• Ăn nhiều rau củ quả, ngũ cốc nguyên hạt, cá biển.

• Tránh ăn quá nhiều đồ chiên, thực phẩm chế biến sẵn.

4.10. Các nguyên nhân khác

Ngoài những yếu tố trên, còn có một số nguyên nhân ít gặp hơn:

• Dị dạng mạch máu não, phình mạch não: dễ vỡ gây chảy máu não.

• Rối loạn đông máu: dễ hình thành cục máu trong mạch.

• Dùng thuốc tránh thai hoặc hormone kéo dài: có thể tăng nguy cơ tắc mạch ở phụ nữ.

• Nhiễm trùng, viêm mạch máu hoặc chấn thương sọ não.

5. Mối liên hệ giữa nguyên nhân đột quỵ và lối sống hiện đại

Theo thống kê của Viện Tim mạch Việt Nam, số ca đột quỵ ở người dưới 45 tuổi tăng gần gấp đôi trong 10 năm qua.
Lý do chính là áp lực công việc, stress, thức khuya, ăn uống thiếu lành mạnh và lười vận động.

Điều này cho thấy, đột quỵ không còn là bệnh của người già, mà đang dần trở thành nỗi lo chung của xã hội hiện đại.

6. Cơ chế hình thành đột quỵ

Tùy thuộc vào nguyên nhân, đột quỵ hình thành theo hai cơ chế chính:

1. Thiếu máu cục bộ (tắc mạch não):

   • Cục máu đông hình thành trong tim hoặc mạch máu não, di chuyển đến vị trí nhỏ hơn và chặn dòng máu.

   • Tế bào thần kinh thiếu oxy → chết dần sau vài phút.

2. Xuất huyết não (vỡ mạch máu):

   • Thành mạch yếu bị vỡ, máu tràn vào mô não → tăng áp lực nội sọ, gây tổn thương hàng loạt tế bào.

Dù cơ chế khác nhau, hậu quả cuối cùng vẫn là mất chức năng thần kinh: liệt nửa người, méo miệng, rối loạn ngôn ngữ, thậm chí tử vong.

7. Làm sao để giảm nguy cơ từ các nguyên nhân đột quỵ?

Phòng ngừa đột quỵ bắt đầu bằng việc kiểm soát những yếu tố nguy cơ hàng ngày.
Dưới đây là 6 nguyên tắc đơn giản mà bất kỳ ai cũng có thể áp dụng:

1. Kiểm tra huyết áp định kỳ – giữ huyết áp ổn định dưới 140/90 mmHg.

2. Ăn uống lành mạnh – giảm muối, giảm đường, tăng rau xanh và cá.

3. Bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia.

4. Tập thể dục ít nhất 150 phút/tuần.

5. Khám sức khỏe định kỳ để kiểm soát mỡ máu, đường huyết, tim mạch.

6. Giữ tinh thần thư thái, ngủ đủ giấc.

Wellcare Pharmacy – Đồng hành cùng sức khỏe gia đình bạn

Nhà thuốc Wellcare – Wellcare Pharmacy cung cấp các sản phẩm chăm sóc sức khỏe, hỗ trợ hệ tiêu hóa và giúp trẻ bị táo bón điều trị hiệu quả. Liên hệ ngay với chúng tôi để được tư vấn!

📞 Gọi ngay 0868.359.319 hoặc truy cập Fanpage Hệ thống Nhà thuốc Wellcare để nhận tư vấn miễn phí!