Quai bị là một bệnh truyền nhiễm cấp tính khá phổ biến ở trẻ em. Hiện nay, vẫn chưa có thuốc đặc hiệu để điều trị quai bị. Nếu không được chẩn đoán và điều trị đúng cách, bệnh có thể gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm.

1. Tổng quan về bệnh quai bị

Quai bị là một bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus Mumps – thuộc họ Paramyxoviridae – gây ra. Virus này có ái lực đặc biệt với tuyến nước bọt, đặc biệt là tuyến mang tai.

Bệnh có thể gặp ở cả trẻ em và người lớn, lây lan nhanh qua đường hô hấp. Đa số các trường hợp sẽ hồi phục hoàn toàn, nhưng nếu không được chăm sóc đúng cách, quai bị có thể gây ra nhiều biến chứng nghiêm trọng như viêm tinh hoàn, viêm buồng trứng, viêm màng não hoặc viêm tụy.

2. Nguyên nhân và đường lây truyền

2.1 Nguyên nhân

Nguyên nhân gây bệnh quai bị là do virus Mumps xâm nhập vào cơ thể qua đường hô hấp. Sau khi vào niêm mạc miệng hoặc mũi, virus nhân lên tại đây rồi lan theo đường máu đến các tuyến nước bọt và các cơ quan khác như tuyến sinh dục, tuyến tụy, hệ thần kinh trung ương.

2.2 Đường lây truyền

Bệnh lây chủ yếu qua đường hô hấp khi người bệnh ho, hắt hơi, nói chuyện phát tán giọt bắn có chứa virus.
Ngoài ra, virus còn có thể lây qua tiếp xúc gián tiếp khi dùng chung đồ ăn, ly, muỗng, bàn chải đánh răng hoặc khăn mặt với người bệnh.

2.3 Thời gian ủ bệnh và lây nhiễm

• Thời gian ủ bệnh: khoảng 12 – 24 ngày (trung bình 18 ngày).

• Khả năng lây: Người bệnh có thể lây virus trước khi sưng tuyến mang tai khoảng 2 ngày và đến 5 ngày sau khi sưng.

2.4 Đối tượng dễ mắc

• Trẻ em chưa tiêm phòng vaccine MMR.

• Người lớn chưa từng mắc bệnh hoặc chưa tiêm phòng.

• Người sống trong môi trường đông đúc như trường học, ký túc xá, khu công nghiệp.

3. Triệu chứng và dấu hiệu nhận biết

3.1 Giai đoạn khởi phát

Trong 1 – 2 ngày đầu, người bệnh thường xuất hiện các dấu hiệu:

• Sốt nhẹ hoặc sốt cao.

• Đau đầu, mệt mỏi, chán ăn.

• Đau vùng góc hàm, đau khi nhai hoặc nuốt.

3.2 Triệu chứng điển hình

Sau giai đoạn khởi phát, tuyến mang tai sưng đau là dấu hiệu đặc trưng nhất của bệnh quai bị.

• Tuyến sưng thường bắt đầu một bên, sau đó lan sang bên kia.

• Vùng sưng làm mất rãnh góc hàm, đẩy dái tai lên trên và ra ngoài.

• Người bệnh có thể khó mở miệng, khô miệng, nói chuyện và ăn uống khó khăn.

Ngoài tuyến mang tai, đôi khi tuyến dưới hàm hoặc dưới lưỡi cũng sưng, nhưng ít gặp hơn.

3.3 Dấu hiệu cảnh báo biến chứng

Cần đặc biệt lưu ý khi người bệnh có các biểu hiện sau:

• Sốt cao kéo dài, nôn ói nhiều.

• Đau dữ dội vùng bụng hoặc vùng bìu.

• Đau đầu, cổ cứng, lơ mơ, co giật.

• Phụ nữ mang thai bị đau bụng hoặc ra huyết bất thường.

4. Chẩn đoán bệnh quai bị

Chẩn đoán chủ yếu dựa trên biểu hiện lâm sàng đặc trưng (sưng tuyến mang tai) kết hợp với tiền sử dịch tễ (tiếp xúc người bệnh, vùng có dịch).

Một số xét nghiệm có thể được bác sĩ chỉ định gồm:

• Xét nghiệm máu tìm kháng thể IgM hoặc IgG đặc hiệu.

• RT-PCR để xác định virus quai bị.

• Xét nghiệm dịch não tủy nếu nghi ngờ biến chứng thần kinh.

5. Điều trị bệnh quai bị

Hiện nay chưa có thuốc đặc hiệu tiêu diệt virus quai bị. Phác đồ điều trị chủ yếu là điều trị hỗ trợ và chăm sóc triệu chứng.

5.1 Nguyên tắc chung

• Nghỉ ngơi tại chỗ, tránh vận động mạnh, đặc biệt là trong giai đoạn sưng đau.

• Uống nhiều nước, ăn thức ăn mềm, dễ nuốt.

• Giữ vệ sinh răng miệng sạch sẽ.

• Cách ly người bệnh ít nhất 5 – 7 ngày kể từ khi tuyến mang tai bắt đầu sưng.

5.2 Điều trị triệu chứng

• Hạ sốt – giảm đau: Dùng paracetamol hoặc ibuprofen theo hướng dẫn của bác sĩ.

• Chườm ấm nhẹ vùng sưng: Giúp giảm đau và làm dịu vùng tuyến bị viêm.

• Ăn uống: Tránh các thực phẩm chua, cay hoặc có tính acid (như cam, chanh) vì có thể gây kích thích tuyến nước bọt khiến đau hơn.

• Nếu có bội nhiễm vi khuẩn: Bác sĩ có thể chỉ định dùng kháng sinh.

5.3 Theo dõi biến chứng

Nếu có biểu hiện viêm tinh hoàn, viêm buồng trứng, viêm tụy, viêm màng não… người bệnh cần nhập viện theo dõi và điều trị chuyên khoa.

6. Biến chứng của bệnh quai bị

Dù đa phần bệnh nhân hồi phục hoàn toàn, nhưng quai bị vẫn có thể dẫn đến biến chứng nguy hiểm, đặc biệt ở người lớn và trẻ sau tuổi dậy thì:

• Viêm tinh hoàn: Gặp ở 20 – 30% nam giới sau tuổi dậy thì, gây sưng, đau bìu, có thể dẫn đến teo tinh hoàn hoặc giảm khả năng sinh sản.

• Viêm buồng trứng: Ít gặp hơn, nhưng gây đau bụng dưới, rối loạn kinh nguyệt.

• Viêm tụy: Biểu hiện đau bụng dữ dội, buồn nôn, nôn ói.

• Viêm màng não, viêm não: Có thể để lại di chứng thần kinh hoặc gây điếc vĩnh viễn.

• Phụ nữ mang thai: Nhiễm virus quai bị trong 3 tháng đầu thai kỳ có nguy cơ sảy thai hoặc thai chết lưu.

7. Cách phòng ngừa quai bị

7.1 Tiêm vaccine phòng bệnh

Biện pháp hiệu quả nhất hiện nay là tiêm vaccine MMR (Sởi – Quai bị – Rubella).

• Lịch tiêm khuyến cáo:

  • Mũi 1: khi trẻ được 12 – 15 tháng tuổi.

  • Mũi 2: khi trẻ 4 – 6 tuổi hoặc trước khi đi học.

• Người lớn chưa tiêm hoặc không rõ đã tiêm có thể được tiêm bổ sung để tăng miễn dịch.

7.2 Giữ vệ sinh cá nhân và môi trường

• Thường xuyên rửa tay bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn.

• Che miệng khi ho hoặc hắt hơi, tránh phát tán giọt bắn.

• Không dùng chung ly, chén, muỗng, khăn mặt, bàn chải đánh răng.

• Đảm bảo nhà ở, lớp học thông thoáng, sạch sẽ.

7.3 Khi có dịch bùng phát

• Hạn chế tụ tập nơi đông người.

• Tăng cường giám sát, phát hiện sớm và cách ly người nghi nhiễm.

• Khử khuẩn đồ dùng, đồ chơi, vật dụng chung trong gia đình hoặc lớp học.

8. Lưu ý chăm sóc trẻ mắc quai bị

Khi trẻ mắc quai bị, cha mẹ nên:

• Cho trẻ nghỉ ngơi hoàn toàn tại nhà, không đến trường cho đến khi hết lây.

• Ăn uống đủ chất, chia nhỏ bữa, ưu tiên món mềm như cháo, súp, sinh tố.

• Chườm ấm vùng má hoặc dưới hàm giúp giảm đau.

• Theo dõi sát các dấu hiệu cảnh báo như sưng bìu, đau bụng, sốt cao, nôn ói.

• Đưa trẻ đến bác sĩ ngay nếu có dấu hiệu bất thường hoặc nghi ngờ biến chứng.

9. Khi nào cần đến bệnh viện?

Người bệnh cần được thăm khám ngay nếu có các dấu hiệu sau:

• Sốt cao liên tục trên 39°C.

• Đau đầu dữ dội, cổ cứng, nôn ói nhiều.

• Sưng đau tinh hoàn hoặc đau bụng dữ dội.

• Mệt mỏi, khó thở, co giật hoặc thay đổi ý thức.

• Trẻ nhỏ hoặc phụ nữ mang thai bị nhiễm bệnh.

10. Kết luận

Quai bị là bệnh truyền nhiễm phổ biến nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa được. Tiêm chủng đầy đủ, giữ vệ sinh tốt và cách ly người bệnh là những biện pháp quan trọng để bảo vệ sức khỏe cho bản thân, gia đình và cộng đồng.

Nếu trẻ hoặc người thân có dấu hiệu nghi ngờ mắc bệnh quai bị, hãy đến cơ sở y tế uy tín để được khám, chẩn đoán và hướng dẫn chăm sóc đúng cách, tránh biến chứng đáng tiếc.

Wellcare Pharmacy – Đồng hành cùng sức khỏe gia đình bạn

Nhà thuốc Wellcare – Wellcare Pharmacy cung cấp các sản phẩm chăm sóc sức khỏe, hỗ trợ hệ tiêu hóa và giúp trẻ bị táo bón điều trị hiệu quả. Liên hệ ngay với chúng tôi để được tư vấn!

📞 Gọi ngay 0868.359.319 hoặc truy cập Fanpage Hệ thống Nhà thuốc Wellcare để nhận tư vấn miễn phí!